Dataset Viewer
Auto-converted to Parquet Duplicate
id
int64
1
324k
title
stringlengths
1
112
wikitext
stringlengths
131
392k
url
stringlengths
31
262
lang
stringclasses
1 value
length
int32
131
393k
timestamp
stringdate
2006-11-04 22:54:18
2026-04-01 12:58:02
1
Astronomia
[[Fasciculus:Laser Towards Milky Ways Centre.jpg|thumb|upright=1.2|[[Observatorium Paranal]] [[Observatorium Meridianum Europaeum|Observatorii Meridiani Europaei]] [[stella ducens laserica|lasericam stellam ducentam]] ad [[Medium Galaxiae]] emittit.]] '''Astronomia'''<ref name=NSLO>[[Ebbe Vilborg]], ''Norstedts svensk-latinska ordbok'', editio secunda (2009). [[Vocabulum]] "scientia sideralis" in dictionario contrarie scripta est: "sideralis scientia."</ref> ([[lingua Graeca antiqua|Graece]] {{Polytonic|ἄστρον}} '[[stella]]' + {{Polytonic|νόμος}} '[[lex]]'), vel '''scientia sideralis''',<ref name=NSLO/> est veterrima [[scientia naturalis]], summa omnium [[disciplina academica|disciplinarum exactarum]] quae [[corpus caeleste|corpora caelestia]] [[res]]que cognatas extra nostrum [[orbis terrarum|orbem terrarum]] investigat. [[Mathematica]], [[physica]], [[chemia]]que utitur ad originem et {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Aetas universi|chronologiam|en|qid=Q500699}} [[universum|universi]] explanandas. Res consultae plerumque sunt [[planeta]]e, [[satelles|satellites]] ([[luna]]e), [[stella]]e, [[nebula (astronomia)|nebulae]], [[galaxia]]e, [[cometa]]e. Inter alias res ad astronomiam pertinentes sunt [[supernova]]e diruptae, [[radii gamma dirupti]], [[quasar]]ia, {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|blazaria||en|qid=Q221221}}, [[pulsar]]ia, et [[cosmos|cosmica]] [[unda micrometrica|undarum micrometricarum]] [[radiatio]] scaenica. Astronomia ad summam [[omnia]] indagat quae praeter [[atmosphaera]]m [[tellus|telluris]] exoriuntur. [[Cosmologia]] est provincia astronomica quae [[universum]] investigat omne.<ref>{{cite book|last1=Unsöld|first1=Albrecht|last2=Baschek|first2=Bodo|title=Classical Astronomy and the Solar System: Introduction|date=2001|pages=1}}.</ref> Haec [[scientia (ratio)|scientia]] hodie a [[meteorologia]] et [[clima]]tologia distinguitur, quae praesertim [[astrum|astrorum]] [[vis]] et effectus in [[caelum]] nostrum investigant, quamvis impetus ad stellas [[intellegentia|intellegendas]] primitus fuerat, ut [[agricola]]e idonea serendo, plantando, [[messis|messem]] faciendo [[tempus anni|tempora anni]] scirent. Astronomia etiam distinguitur ab [[astrologia]], [[ars|arte]] quae futurum homini cuidam ab astris aliisque indiciis mundanis divinari conatur. At astrologia astronomiam complecti videtur, et astrologi sicut [[Claudius Ptolemaeus]] primum indagaverunt [[lex|leges]] astronomicas quibus futuri loci [[planeta]]rum, [[sidus|siderum]], et caeterorum caelorum computarentur. [[Fasciculus:NGC6543.jpg|thumb|upright=0.7|left|[[Nebula Oculi Felis]], [[nebula planetaria]] in constellatione [[Draco (constellatio)|Dracone]] sita.]] [[Physica]] et astronomia longe tam sibi annixae sunt ut primitus [[physica]] idem ac astronomia putari potuisset. Physici fuerunt qui [[theoria]]s commenti sunt, quibus [[motus]] corporum caelestium explicatur et [[calendarium|calendaria]] accuratius fiunt, et novas rationes excogitaverunt stellas observandi per [[radiatio]]nes earum. [[Galilaeus Galilaei]] anno [[1609]] [[telescopium]] invenit, quo planetas et [[luna]]s primum accuratius observavit indicia reperiens eos [[mons|montibus]] et [[valles|vallibus]] praeditos similes esse [[Tellus (planeta)|telluri]]. [[Isaacus Newtonus]] magnopere astronomiam tunc anno [[1687]] protulit, cum [[leges motus Newtoni]] comperit, quibus motus omnes planetarum nostri [[systema solare|systematis solaris]] ad amussim mathematice calculati essent, secundum easdem leges quae res communes mundanaeque sequuntur. Anno [[1921]] [[Albertus Einstein]] calculationes astronomicas ad [[universum]] totum porrexit, nova fundamenta donans [[cosmologia]]e, cum [[relativitas generalis|relativitatis generalis theoriam]] repperit, [[expansio universi|universi expansionem]] ab [[Edwinus Hubble|Edwino Hubble]] observatam explicans. [[Fasciculus:Gregor Reisch, Margarita Philosophica, Astronomia.svg|thumb|upright=1|[[Claudius Ptolemaeus]] astrologus astra scrutatus theoria geocentrica systematis solaris [[saeculum 2|saeculo secundo]] proposuit.]] [[Fasciculus:Jan Matejko-Astronomer Copernicus-Conversation with God.jpg|thumb|upright=0.8|[[Nicolaus Copernicus]] astronomus qui [[Theoria heliocentrica|systema heliocentricum]] proposuit ut motus astrorum explicarentur.]] [[Saeculum 20|Saeculo vicesimo]], nova astronomiae aetas coepit, cum anno [[1969]] [[astronauta]]e ad [[luna]]m [[navigatio|navigarent]] et [[humanitas|homines]] primum mitteret [[rucheta]]s nomine ''Voyager'' ('Navigator') praeter [[systema solare]], ac multa alia [[automatum|automata]] ut systematis solaris planetae scrutentur. Hodie magna astronomiae pars origines, [[evolutio]]nem, et ingenia physica [[chemia|chemicaque]] [[corpus caeleste|corporum caelestium]] intellegere quaerit. Ad finem illum [[scientia (ratio)|scientifici]] praesertim [[radiatio electromagnetica|radiationem electromagneticam]] et [[radiatio]]nem [[particula]]rum et exempla [[lapis|lapidum]] ex aliis corporibus caelestibus investigant. == Etymologia == [[Fasciculus:SLNSW 479519 16 Observatory SH 198.jpg|thumb|upright=0.8|Observatorium Astronomicum in [[Nova Cambria Australis|Nova Cambria Australi]] [[Australia]]e, [[1873]].]] [[Vocabulum]] ''astronomia'' (a [[Graeco]] [[wikt:ἀστρονομία#Ancient Greek|ἀστρονομία]] ab [[wikt:ἄστρον#Ancient Greek|ἄστρον]] '[[stella]]' + -νομία a [[wikt:νόμος#Ancient Greek|νόμος]] '[[lex]]' et '[[cultura]]') 'legem stellarum' [[significatio (linguistica)|significat]] (vel 'culturam stellarum', secundum [[interpretatio]]nem). Astronomia non confundenda est cum [[astrologia]], systemate [[fides|fidei]] quod postulat [[res]] [[homo|hominum]] cum locis rerum caelestium congruere.<ref>{{Cite journal |bibcode = 2012JAHH...15...42L|title = 'Astronomy' or 'astrology': A brief history of an apparent confusion|last1 = Losev|first1 = Alexandre|journal = Journal of Astronomical History and Heritage|volume = 15|issue = 1|pages = 42|year = [[2012]] | arxiv = 1006.5209}}.</ref> [[Astrologia et astronomia]], quamquam originem communem una partiuntur, omnino distinctae hodierno tempore sunt.<ref name="new cosmos">{{cite book|first=Albrecht |last=Unsöld|author2=Baschek, Bodo|others=Translated by Brewer, W. D.|title=The New Cosmos: An Introduction to Astronomy and Astrophysics|date=[[2001]]| location=Berolini et Novi Eboraci | publisher=Springer|isbn =978-3-540-67877-9}}.</ref> ===Vocabula ''astronomia'' et ''astrophysica''=== Vocabula ''astronomia'' et ''astrophysica'' sunt [[synonymum|synonyma]].<ref name="scharrinhausen">{{cite web|url=http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=30|title=Curious About Astronomy: What is the difference between astronomy and astrophysics?|last=Scharringhausen|first=B.|access-date=17 Novembris 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20070609102139/http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=30|archive-date=9 Iunii 2007 |url-status=dead}}.</ref><ref name="odenwald">{{cite web|url=http://www.astronomycafe.net/qadir/q449.html|title=Archive of Astronomy Questions and Answers: What is the difference between astronomy and astrophysics?|last=Odenwald|first=Sten|website=astronomycafe.net|publisher=The Astronomy Cafe|access-date=20 Iunii 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070708092148/http://www.astronomycafe.net/qadir/q449.html|archive-date=8 Iulii 2007 |url-status=live}}.</ref><ref name="pennstateerie">{{cite web |title=Penn State Erie-School of Science-Astronomy and Astrophysics |url=http://www.erie.psu.edu/academic/science/degrees/astronomy/astrophysics.htm |access-date=20 Iuni 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071101100832/http://www.erie.psu.edu/academic/science/degrees/astronomy/astrophysics.htm |archive-date=1 Novembris 2007 }}.</ref> Sensu autem stricto, ''astronomia'' designat "studium rerum [[materies|materieique]] extra [[atmosphaera]]m [[tellus|telluris]] et suarum [[proprietas|proprietatum]] [[physica]]rum et [[chemia|chemicarum]],"<ref>[[Anglice]] "the study of objects and matter outside the Earth's atmosphere and of their physical and chemical properties."</ref><ref name="mw-astronomy">{{cite web |title=Merriam-Webster Online |work=Results for "astronomy" |url=http://www.m-w.com/dictionary/astronomy |access-date=20 Iunii 2007| archive-url= https://web.archive.org/web/20070617131203/http://www.m-w.com/dictionary/astronomy| archive-date= 17 Iunii 2007 | url-status= live}}.</ref> cum ''astrophysica'' designat provinciam astronomiae quae tractat "[[mores]], proprietates physicas, et dynamicas rerum caelestium [[phaenomenon|phaenomenorumque]] [[ratio]]nes."<ref>[[Anglice]] "the behavior, physical properties, and dynamic processes of celestial objects and phenomena."</ref><ref name="mw-astrophysics">{{cite web |title=Merriam-Webster Online |work=Results for "astrophysics" |url=http://www.m-w.com/dictionary/astrophysics |access-date=20 Iuni 2007 |archive-date=21 Septembris 2012 |archive-url=https://archive.today/20120921/http://www.m-w.com/dictionary/astrophysics |url-status=live }}.</ref> Aliquando, ut in praefatione ''The Physical Universe,'' [[liber definitivus|libri definitivi]] a [[Franciscus Shu|Francisco Shu]] scripti, ''astronomia'' ad [[quantitas|quantitativum]] rei studium, sed ''astrophysica'' ad genus rei ad physicam dicatum describendum adhiberi potest.<ref name="shu1982">{{cite book |first = F.H. |last = Shu |title = The Physical Universe |publisher = University Science Books |date = [[1983]] |location = Mill Valley Californiae |isbn = 978-0-935702-05-7 |url-access = registration |url = https://archive.org/details/physicaluniverse00shuf }}.</ref> Quia autem plurimum indagationis astronomicae res ad physicam cognatam tractat, astronomia hodierna revera [[astrophysica]] appellari potest.<ref name="scharrinhausen"/> Aliquot provinciae, sicut [[astrometria]], astronomia prorsus sunt, potius quam astrophysica. Varii ordines [[academia|academici]] ubi [[eruditi]] hanc rem indagant ambobus terminis uti possunt, partim secundum ordinis [[nomen proprium|nomen]],<ref name="odenwald"/> multisque [[astronomus|astronomis]] professionalibus sunt [[gradus]] [[academia|academici]] in [[physica]], non astronomia concessi.<ref name="pennstateerie"/> [[Periodicum|Periodica]] [[scientia (ratio)|scientifica]] maximi momenti in astronomia sunt ''The Astronomical Journal,'' ''The Astrophysical Journal,'' et ''Astronomy & Astrophysics.'' == Corpora caelestia == Astronomia haec corpora caelestia investigat: * Corpora ordinis solaris nostri: ** [[Sol]] ** [[Planeta]]e ** [[Planetula]]e ** [[Satelles|Satellites]] planetarum ** [[Asteroides]] ** [[Cometes|Cometae]] ** [[Meteorites|Meteoritae]] * [[Stella|Stellae (aut astra)]] extra ordinem solarem nostram * Structurae ex his corporibus compositae: ** [[Sidus|Constellationes]] ** [[Cumulus stellarum|Cumuli stellarum]] *** [[Cumulus stellarum globosus|Cumuli stellarum globosi]] *** [[Cumulus stellarum apertus|Cumuli stellarum aperti]] ** [[Galaxia]]e ** [[Cumulus galaxiarum|Cumuli galaxiarum]] * [[Sphaera caelestis]] * [[Via Lactea]] * [[Zodiacum]] {{NexInt}} {{div col|4}} * [[Annus luce mensus]] * [[Asterismus]] * [[Astrobiologia]] * [[Astrometria]] * ''[[Astronomus (Vermeer)|Astronomus]],'' [[pictura]] * [[Astronomia galactica]] * [[Aurora (astronomia)|Autora]] * [[Catalogi rerum astronomicarum]] * [[Classis spectralis]] * [[Cosmogonia]] * [[Cyclus Sothicus]] * [[Diaria astronomica Babylonica]] * [[Ephemeris (astronomia)]] * [[Epocha (astronomia)]] * [[Glossarium astronomiae]] * [[Historia astronomiae]] * [[Horologium Astronomicum Pragense]] * [[Immanis diruptio]] * [[Magnitudo (astronomia)|Magnitudo]] * [[Magnitudo apparens]] * [[Materia nigra]] * [[Metaphysica]] * [[Nadir]] * [[Observatorium]] * [[Orbita]] * [[Plutoides]] * [[Praecessio]] * [[Radiatio cosmica]] * [[Radiatio electromagnetica]] * [[Roentgeniani radii|Radiatio X]] * [[Relativitas generalis]] * [[Spectroscopia]] * [[Telescopium]] * [[Telescopium spatiale Hubbleanum]] * [[Theatrum planetarium]] * [[Unitas astronomica]] * [[Zenith]] {{div col end}} == Notae == [[Fasciculus:Quito Observatory.JPG|thumb|[[Observatorium Astronomicum Quitense]], [[saeculum|saeculo]] [[saeculum 19|undevicensimo]] [[aedificium|aedificatum]], duodecim [[minutum arcuatum|minuta arcuata]] ad [[meridies|australem]] versus [[aequator]]is [[Quitum|Quiti]] in [[urbs|urbe]] [[Aequatoria|Aequatoriensi]] situm est.<ref>{{cite web |url=http://oaq.epn.edu.ec/ |title=Inicio |publisher=Quito Astronomical Observatory |language=es |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180328112459/https://oaq.epn.edu.ec/ |archive-date=28 Martii 2018}}.</ref>]] <references/> ==Bibliographia== * Alberdi, Antxón, et Silbia López de Lacalle. [[2007]]. ''Un viaje al Cosmos en 52 semanas.'' CSIC. * Bennett, Jeffrey, et al. [[2010]]. ''Astronomie: Die kosmische Perspektive,'' ed. Harald Lesch, editio quinta. Monaci: Pearson Studium Verlag. ISBN 978-3-8273-7360-1. * Brooke-Hitching, Edward. [[2020]]. ''Der Atlas des Himmels:. Eine kleine Geschichte der Astronomie." Coinvertit Lutz-W. Wolff. Monaci: Knesebeck Verlag. ISBN 978-3-95728-424-2. * Forbes, George. [[1909]]. ''History of Astronomy.'' Londinii: Plain Label Books. ISBN 1603031596. [http://www.gutenberg.org/etext/8172 Propositum Gutenbergense.] [https://books.google.com/books?id=hcLXcpUDqPgC&printsec=frontcover Google Books.] * Freedman, R. A., et W. J. Kaufmann. [[2004]]. ''Universe.'' Freeman Novi Eboraci. ISBN 0-7167-9884-0. * Hanslmeier, Arnold. [[2007]]. ''Einführung in Astronomie und Astrophysik.'' Berolini: Spektrum Akademische Verlag. ISBN 978-3-8274-1846-3. * Harpaz, Amos. [[1994]]. ''Stellar Evolution.'' A. K. Peters, Ltd. ISBN 9781568810126. [https://books.google.com/?id=kd4VEZv8oo0C&dq Google Books.] * Herrmann, Joachim. [[2005]]. ''DTV-Atlas Astronomie,'' ed. quinta decima. Monaci: Deutscher Taschenbuch-Verlag, ISBN 3-423-03267-7. * Keller, Hans-Ulrich. [[2019]]. ''Kompendium der Astronomie: Einführung in die Wissenschaft vom Universum.'' Franckh-Kosmos, 6. Stutgardiae. ISBN 978-3-440-16276-7. * Keppler, erhard. [[1986]]. ''Sol, lunas y planetas.'' Biblioteca Científica Salvat. Editorial Salvat Editores. * Murdin, P., ed. [[2001]]. ''Encyclopedia of Astronomy & Astrophysics.'' ISBN 0-333-75088-8. [https://web.archive.org/web/20141122121344/http://eaa.crcpress.com/ CRC Press.] * Nussbaumer, Harry. [[2007]]. ''Das Weltbild der Astronomie,'' ed. retractata. VDF Hochschulverlag. ISBN 978-3-7281-3106-5. * Unsöld, Albrecht, et Bodo Baschek. [[2001]]. ''Der neue Kosmos.'' Springer. ISBN 3-540-42177-7. * Unsöld, Albrecht, et Bodo Baschek. [[2001]]. ''The New Cosmos: An Introduction to Astronomy and Astrophysics.'' Springer. ISBN 3540678778. * Wächter, M. [[2018]]. ''Kleine Entdeckungsgeschichte(n) der Astronomie im Kontext von Zeitgeschichte und Physik.'' Wurzburgi: Verlag Königshausen und Neumann. ISBN 978-3-8260-6511-8. * Weigert, Alfred, Heinrich Johannes Wendker, et Lutz Wisotzki. [[2010]]. ''Astronomie und Astrophysik: Ein Grundkurs.'' Weinhemiae: Wiley-VCH. ISBN 978-3-527-40793-4.<!-- * Hopf, Kurt. Von der Erde ins All – Das Weltall in Beispielen – Didaktische Materialsammlung auf CD-ROM für Kindergärten, Schulen, Sternwarten und Planetarien, COTEC-Verlag Rosenheim * Der Brockhaus Astronomie: Planeten, Sterne, Galaxien. F. A. Brockhaus, Mannheim – Leipzig 2006, ISBN 3-7653-1231-2. * Meyers Handbuch Weltall, Wegweiser durch die Welt der Astronomie. 1994 (7., überarbeitete Auflage), ISBN 3-411-07757-3. --> ==Nexus externi== {{CommuniaCat|Astronomy|astronomiam}} * Flavius Aurelius Cassiodorus, [http://www.fh-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost06/Cassiodorus/cas_i207.html ''Institutionum liber II, Capitulum VII: De astronomia''] * Hyginus, [http://www.forumromanum.org/literature/astronomia.html ''De Astronomia''] * Muḥammad al-Farghānī’, [http://www.wdl.org/en/item/10669 ''Muhamedis Alfragani Arabis Chronologica et astronomica elementa''], 1590 * [[Tycho Brahe]], [http://www.wdl.org/en/item/4304 ''Astronomiæ instauratæ mechanica'']. Nuremberg: Levinus Hulsius, 1602 {{Scientiae naturales et artes mathematicae}} [[Categoria:Astronomia|!]] [[Categoria:Historia astronomiae]] {{1000 paginae}} {{Myrias|Physica}}
https://la.wikipedia.org/wiki/Astronomia
la
16,359
2026-02-12T23:24:37Z
7
Andreas Celsius
{{Capsa hominis Vicidata}} '''Andreas Celsius''' ([[Suecice]]: ''[[:sv:Anders Celsius|Anders Celsius]]'') [[27 Novembris]] [[1701]] oppido ''Ovanåker'' nomine natus, [[25 Aprilis]] [[1744]] [[Upsalia|Upsaliae]] ex [[tuberculosis|tuberculose]] mortuus, [[Astronomia|astronomus]] [[suecia]]nus. Celsius docuit scientiam astronomicam apud [[Universitas Upsaliensis|Universitatem Upsaliensem]] ex anno [[1730]] usque ad 1744, sed itinera annis [[1732]]-[[1735]] faciebat ut [[observatorium|observatoria]] notanda in [[Germania]] , [[Italia]], et [[Francia]] visitaret. Anno [[1733]] [[Norimberga]]e 316 observationum [[aurora borealis|aurorae borealis]] collationem, a se cum aliis factarum inter annos [[1716]] et [[1732]], in medium protulit. [[Lutetia]]e suadebat methodum arcus meridialis in [[Lapponia]] metendi, et denique anno [[1736]] expeditionem in eam rem, sumptibus [[Academia Scientiarum Francica|Scientiarum Academiae]] Francicae, duxit. Celsius inter alios Observatorium Astronomicum Upsaliense anno [[1741]] condidit. Maxima causa famae suae hodie est scala [[temperatura]]e, nomen suum ferens, quam primum in commentationem apud [[Regalis Societas Scientiarum Upsaliensis|Regiam Societatem Scientiarum Upsaliensem]] anno [[1742]] datam proposuit. == Opera == * [https://books.google.de/books?id=pgWTjYm6C04C&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Nova Methodus distantiam solis a terra determinandi], [[1730]] * ''De observationibus pro figura telluris determinanda,'' [[1738]] ==Nexus interni== *[[4169 Celsius]] *[[Gradus Celsianus]] == Nexus externi == {{fontes biographici}} {{Communia|Anders Celsius|Andream Celsium}} {{Lifetime|1701|1744|Celsius, Andreas}} [[Categoria:Astronomi Sueciae]] [[Categoria:Alumni Universitatis Upsaliensis]] [[Categoria:Sodales Academiae Regiae Scientiarum Suecicae]]
https://la.wikipedia.org/wiki/Andreas_Celsius
la
1,859
2020-10-03T11:05:28Z
10
Articulata
{{L1}} '''Articulata''' erant superphylum [[animalia|animalium]] primum a [[Georgius Cuvier|Georgio Cuvier]] anno 1817 propositum, cui sunt corpora [[articulus|articulata]], [[systema nervosum]] [[ventris|ventrale]], ac [[ganglium|ganglia]]. [[Annelida]], [[crustacea]], [[arachnida]], [[insecta]]que continebat. Hodie hypothesis de [[Ecdysozoa|Ecdysozois]] praeponitur. == Classificatio == Cuvier articulata in classes et ordines sequentes divisit:<ref>Georges Cuvier, ''Le règne animal distribué d'après son organisation : pour servir de base à l'histoire naturelle des animaux et d'introduction à l'anatomie comparée'' (Lutetiae: Deterville, 1817), [http://www.e-rara.ch/zut/content/pageview/5492751 pp. 508 et seq.].</ref> * [[Annelida]] ** [[Tubicolae]] (''Tubicoles'') ** [[Dorsibranchia]] (''Dorsibranches'') ** [[Abranchia]] (''Abranches'') * [[Crustacea]] ** [[Decapoda]] ** [[Stomatopoda]] (''Stomapodes'') ** [[Amphipoda]] ** [[Isopoda]] ** [[Branchiopoda]] * [[Arachnida]] ** [[Pulmonaria]] ** [[Tracheana]] * [[Insecta]] ** [[Myriapoda]] ** [[Thysanura]] ** [[Parasita]] ** [[Suctores]] (''Suceurs'') ** [[Coleoptera]] ** [[Orthoptera]] ** [[Hemiptera]] ** [[Neuroptera]] ** [[Hymenoptera]] ** [[Lepidoptera]] ** [[Strepsiptera]] (''Ripiptères'') ** [[Diptera]] == Notae == <div class="references-small"><references /></div> [[Categoria:Animalia]]
https://la.wikipedia.org/wiki/Articulata
la
1,371
2015-07-20T22:02:37Z
12
Ars rhetorica
[[Fasciculus:Chironomia Sphere.jpg|thumb|Imago e libro de ''Chironomia'' a Gilberto Austin, [[orator]]e Hibernico, scripto. [[Actio]] est pars artis oratoris, ut saepe dicit [[Cicero]], in e.g. [[De oratore]] 2.73.]] '''Ars rhetorica''' est [[artes liberales|ars liberalis]] bene [[oratio|dicendi]] et [[scriptura|scribendi]], pars ''[[trivium|trivii]]'' habita. Scribit [[Isidorus]]: "Quae propter nitorem et copiam eloquentiae suae maxime in civilibus quaestionibus necessaria existimatur" (Etym. 1, 2). Ars [[grammatica]] est fundamentum artis rhetoricae. ==Figurae rhetoricae== Figura rhetorica est transmutatio in verbis coniunctis, distincta a [[tropus|tropo]], a transmutatione in verbis singulis. Modi transmutationis sunt [[quattuor]]: # adiectio # detractio # immutatio # transpositio Transmutatio potest applicari ad [[quattuor]] elementa, scil. ad elementa # vocis, e.g. [[allitteratio]]: [[veni, vidi, vici]] # positionis, e.g. [[geminatio]]: fuit, fuit quondam in hac [[respublica|re publica]] virtus # sensus, e.g. [[antithesis]]: [[ars longa, vita brevis]] # cogitationis, e.g. [[hyperbola]]: te plus [[oculus|oculis]] meis [[amor|amo]] Secundum haec quattuor elementa figurae sunt denominata; exempli gratia figurae vocis, positionis, etc. ==Historia== In [[Graecia antiqua]], [[sophista]]e artem rhetoricam ut eloquentiae publicae artem [[pecunia]]e faciendae causa docuerunt. Contra illos, [[Plato]] [[philosophia]]m posuit, sed ars rhetorica ut disciplina nihilominus semper graviter aestimabatur. [[Roma]]e "nemo fere laudis cupidus adolescens non sibi ad dicendum studio omni enitendum putavit" (Cicero, ''[[De oratore]]'', I.4). Anno [[1519]], [[liber|libris]] de arte dicendi primum editis, [[Philippus Melanchthon]] aliter atque [[Aristoteles]] artem oratoriam non persuadendi, sed, ut [[M. Tullius Cicero|Cicero]] et [[Marcus Fabius Quintilianus|Quintilianus]], artem docuit recte et copiose esse dicendi. Qui quid esset eloquentia numquam perspicacius exposuit, quam cum [[Ioannes Picus Mirandula|Ioanne Pico Mirandula]] se respondere simulavit. Picus enim illud [[Plato]]nis, quod est in [[Gorgias (Plato)|dialogo "Gorgias"]], qui [[Gorgias]] inscriptus est, [[Hermolaus Barbarus|Hermolao Barbaro]] litteris exprobraverat, oratorem ab adulatione profectum et adeo contrarium esse [[philosophia|philosophi]], qui [[sapientia]]m amaret, ut, cum falsa pro veris probari vellet, quasi fuco, quo facies mulieris ingenua operiretur, arte sua dissimularet res ipsas. Contra Melanchthon adfirmavit, quam [[litterae renatae|renatis litteris]] recentiores dicerent eloquentiam: invitis enim oratorem ita persuadere nolle, ut res ipsas his verbis laudare studeret, quibus essent dignae. {{NexInt}} {{div col|3}} *[[Allegoria]] *[[Ars dictaminis]] *[[Captatio benevolentiae]] *[[Chiasmus]] *[[Epizeuxis]] *[[Falsismus]] *[[Fenestra Overtoniana]] *[[Figura loquendi]] *[[Homoeoteleuton]] *[[Metaphora]] *[[Paromoiosis]] *[[Rhetorica digitalis]] *[[Similitudo]] *[[Sophistae]] *[[Spoudaiogeloion]] {{div col end}} ==Nexus externi== *[http://mcl.as.uky.edu/glossary-rhetorical-terms A Glossary of Rhetorical Terms with examples] (Anglice, Latine) *Boncompagnus (1194–1243). [https://web.archive.org/web/20040423083747/http://dobc.unipv.it/scrineum/wight/rnindx.htm ''Rhetorica novissima''] *Carsughi, Ranieri (1647–1709). [http://www.uni-mannheim.de/mateo/desbillons/rainer.html ''Ars Bene Scribendi / Studiosis Rhetoricae / Adolescentibus''] *Thorbecke, J. R. [[1819]]. [https://web.archive.org/web/20140810112832/http://home.kpn.nl/~dmjanssen1960/cicero_rhetor_l.html Ciceronis de perfecto Oratore sententia.] {{Ars et litterae}} [[Categoria:Ars rhetorica]] [[Categoria:Linguistica adhibita]] [[Categoria:Narratologia]] [[Categoria:Verba Graeca]]<!-- + Critical thinking Communication studies--> {{Myrias|Anthropologia}}
https://la.wikipedia.org/wiki/Ars_rhetorica
la
3,850
2025-04-08T20:16:29Z
9
Animalia
{{Taxobox | color = {{taxobox colour|[[animalia]]}} | fossil_range = {{Scala fossilis|665|0|r=[[Cryogenium]] > [[Recens]]}} | name = Animalia | image = Animal diversity.png | domain = [[Eukaryota]] | regnum = Animalia | regnum_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], [[Systema Naturae|1758]] | subdivision_ranks = Subregna | subdivision = [[Parazoa]]<br /> [[Eumetazoa]] | synonyms = * Metazoa <small>[[Haeckel]], 1874</small> }} '''Animalia'''<ref>[http://laanimalopedia.blogspot.com.es/ Quoddam blog].</ref> ({{pns|ium|n|animal}}, ab ''[[anima]]''), seu '''Metazoa''' ({{pns|orum|n|Metazoon}}, a [[Lingua Graeca antiqua|Gr.]] μέτα + ζῷᾰ), in [[biologia]] hodie appellantur illa copia rerum [[vita|viventium]] quae simul sunt [[eukaryota|eukaryoticae]], [[heterotropha|heterotrophicae]], et [[multicellularis|multicellulares]], et quae motiles aliquando in [[circulus vitae|circulo vitae]] [[embryo]]nice per [[blastula]]s evoluta sunt. Animalia cuncta quoque [[paries cellularis|parietibus cellularibus]] duris et [[chloroplastum|chloroplastis]] omnino carent. [[Scientia (ratio)|Scientia]] quae animalia investigat [[zoologia]] appellatur. [[Regnum (taxinomia)|Regnum Animalium]] sive [[fauna]] hodie ponitur [[unus|unum]] ex [[sex]] [[regnum (taxinomia)|regnorum]] rerum viventium. Animalis definitio, quae rei interest, se per aetates evolvens hodie ab animalibus excludit [[protozoa]], quae potius in regno [[protista|Protistorum]] cum [[protophyla|protophylis]] et aliis [[organismus|organsimis]] unicellularibus locatur. In ''[[Historia naturae]]'' a [[Carolus Linnaeus|Carolo Linnaeo]] scripta, animalia partiebantur in paucas [[classis biologica|classes]]: [[Vermes]], [[Insecta]], [[Piscis|Pisces]], [[Amphibia]], [[Reptilia]], [[Aves]], [[Mammalia]]; hodie autem regnum in multis [[phylum|phylis]] consistit, unumquodque plures [[classis (taxinomia)|classes]] continens. == Systema taxinomicum regni animalium == Supraimperium: [[Biota]] * Imperium: [[Eukaryota]] (quae [[nucleus cellulae|nucleum]] in [[cellula]] habent) ** Regnum: '''Animalia''' seu '''Metazoa''' (quae plures cellulas habent<ref>Confer [[Protozoa]] quae unam cellulam habent et hodie classificatur in [[Protista|Protistorum]] regnum.</ref>) *** Subregnum: [[Parazoa]] (quae vera [[textum (biologia)|textura]] cellulari carent) **** Phylum: [[Porifera]] ([[demospongiae]]) *** Subregnum: [[Eumetazoa]] (quae veras texturas cellulares habent) **** Infraregum: [[Radiata]] (quorum corpora embrionica [[symmetria]]m radialem habent) ***** Phylum: [[Placozoa]] ***** Phylum: [[Ctenophora]] ****** Classis: [[Tentaculata]] ****** Classis: [[Nuda]] ***** Phylum: [[Cnidaria]] ****** Classis: [[Hydrozoa]] ([[hydra (genus)|hydra]]) ****** Classis: [[Scyphozoa]] ([[medusa]]) ****** Classis: [[Anthozoa]] ([[corallium]], [[anemona]]) **** Infraregnum: [[Bilateria]] (quorum corpora embryonica symmetriam bilateram habent) **** Cladus: [[Protostomia]] (quae os primum ex grastulae sacco formant ante anum) ***** Superphylum: [[Platyzoa]] ****** Phylum: [[Platyhelminthes]] ****** Phylum: [[Rotifera]][[Fasciculus:Rana aurora.jpg|thumb|''[[Rana draytonii]]'']] ***** Superphylum: [[Lophotrochozoa]] ****** Phylum: [[Brachiopoda]] ****** Phylum: [[Annelida]] ******* Classis: [[Sipunculida]] ******* Classis: [[Polychaeta]] ([[vermis]] marinus) ******* Classis: [[Oligochaeta]] ******** Familia: [[Lumbricidae]] ([[lumbricus]]) ******* Classis: [[Hirudinea]] ******** Familia: [[Hirudinidae]] ([[hirudo]]) ****** Phylum: [[Mollusca]] ******* Classis: [[Gastropoda]] ([[cochlea (animal)|cochlea]] et [[limax]]) ******* Classis: [[Cephalopoda]] ([[sepia]] et [[octopus]]) ***** Superphylum: [[Ecdysozoa]] (quae [[cutis|cuticula]] organica dura formant quae ut [[sceletus|sceletos]] aut repla fungunt ) ******Phylum: [[Cephalorhyncha]] ****** Phylum: [[Onychophora]] ****** Phylum: [[Nematoda]] ****** Phylum: [[Arthropoda]] ******* Subphylum: [[Trilobitomorpha]] ******** Classis: [[Trilobita]] ******* Subphylum: [[Chelicerata]] ******** Classis: [[Arachnida]] ([[aranea]]) ********* Ordo: [[Scorpionida]] ([[scorpio]]) ******** Classis: [[Merostomata]] / [[Palaeostraca]] ********* Ordo: [[Xiphosura]] (?) ******* Subphylum: [[Myriapoda]] ******** Classis: [[Centipoda]] ([[centipes]] et [[scolopendra]]) ******** Classis: [[Diplopoda]] ******* Subphylum: [[Crustacea]] ******** Classis: [[Malacostraca]][[Fasciculus:Kangaroo111.jpg|thumb|''[[Macropus giganteus]].'']] ********* Ordo: [[Decapoda]] ********** Subordo: [[Macrura]] ([[cammarus]], [[locusta marina]]) ********** Subordo: [[Brachyura]] ([[cancer]]) ******* Subphylum: [[Hexapoda]] ******** Classis: [[Insecta]] ********* Ordo: [[Blattodea]] ([[blatta]]) ********* Ordo: [[Odonata]] ([[libella]] et [[libellula (genus)|libellula]]) ********* Ordo: [[Isoptera]] ([[termes]]) ********* Ordo: [[Orthoptera]] ([[locusta]] et [[gryllus]]) ********* Ordo: [[Homoptera]] ([[cicada]] et [[aphis]]) ********* Ordo: [[Hemiptera]] ([[cimex]]) ********* Ordo: [[Coleoptera]] ([[scarabaeus]]) ********* Ordo: [[Hymenoptera]] ([[apis (genus)|apis]] et [[formica]]) ********* Ordo: [[Diptera]] ([[musca]]) ********* Ordo: [[Siphanoptera]] ([[pulex]]) ********* Ordo: [[Lepidoptera]] ([[papilio]]) **** Cladus: [[Deuterostomia]] (quae os solum post [[anus (anatomia)|anum]] ex [[grastula]]e sacco formant) *****Phylum: [[Xenoturbellida]] ***** Phylum: [[Vetulicolia]] ***** Phylum: [[Echinodermata]] ****** Classis: [[Asteroidea]] (?) ***** Phylum: [[Hemicordata]] ***** Phylum: [[Chordata]] ****** Subphylum [[Cephalochordata]] ****** Subphylum [[Urochordata]] ****** Subphylum: [[Vertebrata]] ******* Classis: [[Piscis|Pisces]] ([[piscis]]) ******** Ordo: [[Clupeiformes]] (clupea?) ******** Ordo: [[Cypriniformes]] ([[cyprinus]]) ******** Ordo: [[Siluriformes]] ([[silurus]]) ******** Ordo: [[Perciformes]] ([[perca]]) ******* Classis: [[Amphibia]] ******** Ordo: [[Salienta]] ([[rana]] et [[bufo]]) ******** Ordo: [[Caudata]] ([[salamandrae|salamandra]]) ******* Classis: [[Reptilia]][[Fasciculus:Trillium Poncho cat dog.jpg|thumb|200px|''[[Felis catus]]'' et ''[[Canis lupus]],'' carnivora [[domitus|domata]].]] ******** Ordo: [[Testudinata]] ([[testudo]]) ******** Ordo: [[Squamata]] ([[lacerta]]) ******** Ordo: [[Ophidia]] ([[serpens]]) ******** Ordo: [[Crocodylia]] ([[crocodylus]]) ******* Classis: [[Aves]] ******** Ordo: [[Struthioniformes]] ([[struthio]]) ******** Ordo: [[Ciconiformes]] ([[ciconia (avis)|ciconia]]) ******** Ordo: [[Anseriformes]] ([[anas (avis)|anas]], [[anser]], [[olor]] (cygnus)) ******** Ordo: [[Falconiformes]] ([[falco]]) ********* Familia: [[Accipitridae]] ([[aquila]], [[vultur]]) ******** Ordo: [[Galliformes]] ([[phasianus]], [[pavo (genus)|pavo]]) ******** Ordo: [[Passeriformes]] ********* Familia: [[Passeridae]] ([[passer]]) ********* Familia: [[Hirundinidae]] ([[hirundo]]) *********Familia: [[Sturnidae]] ([[sturnus]]) ********* Familia: [[Corvidae]] ([[cornix]], [[pica]]) ********* Familia: [[Fringillidae]] ([[fringilla]]) ******* Classis: [[Mammalia]] ******** Ordo: [[Artiodactyla]] ********* Familia: [[Suidae]] ([[sus]]) ********* Familia: [[Camelidae]] ([[camelus]]) ********* Familia: [[Cervidae]] ([[cervus]]) ********* Familia: [[Bovidae]] ([[bos]]) ******** Ordo: [[Perissodactyla]] ([[equus]] etc.) ******** Ordo: [[Proboscidea]] ([[elephas]]) ******** Ordo: [[Cetacea]] ([[balaena]], [[orca]] et [[delphinus]]) ******** Ordo: [[Rodentia]] ([[sciurus]] et [[mus]]) ******** Ordo: [[Lagomorpha]] ([[lepus]]) ******** Ordo: [[Chiroptera]] ([[vespertilio]]) ******** Ordo: [[Primates]] ([[simia]] et [[macaca]]) ******** Ordo: [[Carnivora]] ********* Familia: [[Canidae]] ([[lupus]], [[canis]], [[vulpes (genus)|vulpes]]) ********* Familia: [[Felidae]] ([[felis]], [[tigris]], [[leo]], [[panthera]] etc.) ********* Familia: [[Ursidae]] ([[ursus]]) {{NexInt}} {{div col|3}} * [[Animalia cosmopolita]] * [[Animalia paradoxa]] * [[Animalium soni]] * [[Ethologia]] * [[Iura animalium]] * [[Medicina veterinaria]] * [[Planta]] * ''[[Salinella]]'' * [[Zoologia]] {{div col end}} == Notae == <references/> == Bibliographia == * Baguñà, J., et M. Riutort. [[2004]]. "Molecular Phylogeny of the Platyhelminthes." ''Canadian Journal of Zoology'' 82: 168–93. * Brusca, Richard C., et Gary J. Brusca. [[1990]]. ''Invertebrates.'' Sinauer. * Dunn, C. W., A. Hejnol, D. Q. Matus, K. Pang, W. E. Browne, S. A. Smith, E. Seaver, G. W. Rouse, M. Obst, G. D. Edgecombe, M. V. Sørensen, S. H. D. Haddock, A. Schmidt-Rhaesa, A. Okusu, R. Møbjerg Kristensen, W. C. Wheeler, M. Q. Martindale, et G. Giribet. [[2008]]. "Broad Phylogenomic Sampling Improves Resolution of the Animal Tree of Life." ''Nature'' 452: 745–49. * Gaidos E., T. Dubuc, M. Dunford, P. Mcandrew, J. Padilla-Gamino, B. Studer, K. Weersing, et S. Stanley. [[2007]]. "The Precambrian Emergence of Animal Life: A Geobiological Perspective." ''Geobiology'' 5: 351–73. * Nielsen, Klaus. [[2001]]. ''Animal Evolution: Interrelationships of the Living Phyla.'' Ed. secunda. Oxoniae: Oxford University Press. * Philippe, H., R. Derelle, P. Lopez, K. Pick, C. Borchiellini, N. Boury-Esnault, J. Vacelet, E. Renard, E. Houliston, E. Quéinnec, C. Da Silva, P. Wincker, H. Le Guyader, S. Leys, D. J. Jackson, F. Schreiber, D. Erpenbeck, Wörheide G. Morgenstern, et M. Manuel. [[2009]]. "Phylogenomics Revives Traditional Views on Deep Animal Relationships." ''Current Biology'' 19. * Schmidt-Nielsen, Knut. [[1997]]. ''Animal Physiology: Adaptation and Environment.'' Ed. quinta. Cantabrigiae: Cambridge University Press. * Shalchian-Tabrizi, K., M. A. Minge, M. Espelund, R. Orr, T. Ruden, K. S. Jakobsen, et T. Cavalier-Smith. [[2008]]. "Multigene Phylogeny of Choanozoa and the Origin of Animals." ''PLoS ONE'' 3:e2098. * Steenkamp, E. T., J. Wright, et S. L. Baldauf. [[2006]]. "The Protistan Origins of Animals and Fungi." ''Molecular Biology and Evolution'' 23: 93–106. == Nexus externi == {{Fontes biologici}} {{CommuniaCat}} {{Vicispecies}} * [https://web.archive.org/web/20071027123330/http://sn2000.taxonomy.nl/Taxonomicon/TaxonTree.aspx?id=11166 Animalia apud Systema Natura.] * [http://www.ucmp.berkeley.edu/phyla/phyla.html Animalia apud Universitatem Californiensem (Berkelkiae).] * [https://web.archive.org/web/20030402055812/http://animaldiversity.ummz.umich.edu/animalia.html Animalia apud Animaldiversityweb.] {{1000 paginae}} {{Myrias|Biologia}} [[Categoria:Animalia| ]] [[Categoria:Taxa Linnaei]] [[Categoria:Taxa 1758]] [[Categoria:Regna (taxinomia Linnaeana)]]
https://la.wikipedia.org/wiki/Animalia
la
10,529
2023-04-11T12:22:18Z
15
Ars
{{Latinitas|-2}} [[Fasciculus:Art-portrait-collage 2.jpg|thumb|[[Facies]] variis artis generibus pictae.]] [[Fasciculus:PikiWiki Israel 20592 The Gymnast sculpture in Wingate Institute.JPG|thumb|upright=0.8|left|[[Sculptura|Signum]] quod [[femina (sexus)|feminam]] summae artis [[gymnastica]]m monstrat.]] {{res|Ars}} ([[wikt:ars|artis, ''f.'']]) est [[disciplina]] vel {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Mores humani|operandi modus|en|qid=Q3769299}}, partim [[traditio|translaticius]] partimque novatus, qui [[nihil]] est nisi facultas longae actionum praecipuarum seriei exsequendi ut finis quidam attingatur. Sensu stricto, ars contracta est in quadam habilitate, sed, latiore sensu, omnes [[via]]s modosque rerum bene agendarum comprehendit. [[Artifex]] est qui aliquam artem exerceat. Artifices magna [[superbia]] suis operibus gloriantur, saepeque censentur per suum [[magnum opus]]. [[Lucretius]] per suum ''[[De Rerum Natura (Lucretius)|De Rerum Natura]]'', [[Michael Angelus Bonarotius]] per [[Ars visualis|Davidis signum]], [[Gulielmus Shakesperius]] per tales [[ludus scaenicus|ludos]] sicut ''[[Romaeus et Iulia]]'' et ''[[Amletus, Princeps Daniae]]'', [[Thomas Edison]] per [[globulus electricus|globulum electricum]], [[Gulielmus Marconi]] per [[radiophonum]]. Olim omnes artes in [[artes liberales]] et artes illiberales divisae sunt. Artes sic liberales appellabantur quae hominibus [[libertas|liberis]] discendi aptae censebantur, sed per aetates, notio de eo quod hominibus liberis aptum est aliquanto mutavit; et, ut exempla infra data monstrant, multae novae artes hominibus liberis dignae tandem excogitatae sunt, quae inter artes liberales [[traditio|a maioribus posteris traditas]] non censentur. Illae [[bellae artes]] praecipue ad operis artifices [[pulchritudo|pulchritudinem]] coluntur. [[Ars ingeniaria|Artes ingeniariae]], ex contrario, sine fine [[aesthetica|aesthetico]], ortae sunt praecipue ad propositum [[oeconomia|oeconomicum]] [[scientia (ratio)|scientificumque]]. == Artium exempla == [[Fasciculus:HK Kingswood Villas KenswoodCourt.jpg|thumb|Multa [[Aedificium|aedificia]], elegante aedificata, arte instructa, [[Hongcongum|Hongcongi]] in [[Sina (regio)|Sina]].]] [[Fasciculus:Transition 1880.jpg|thumb|upright=0.8|[[Tapete]] Navajo circa [[1880]] factum.]] [[Fasciculus:B Escorial 93v.jpg|thumb|upright=0.8|Beatus [[Ars Mozarabica|Mozarabicus]] in [[minuta tabula]] pictus. Hispania, [[saeculum 10|saeculo decimo]] exeunte.]] {{div col|3}} * [[Bellae artes]] ** [[Ars mediorum]] ** [[musica|Ars musicalis]] ** [[Ars hodierna]] ** [[Ars oculorum]] ** [[Ars scaenica]] ** [[Poësis]] ** [[Saltatio]] * [[Artes liberales]] ** [[Ars dialectica]] ** [[Litterae|Ars litteraria]] ** [[Ars rhetorica]] ** [[Quadrivium]] * [[Ars ingeniaria|Artes ingeniariae]] ** [[Ars electrica]] ** [[Ars mechanica]] ** [[Ars navigandi]] ** [[Biotechnologia]] * [[Artes fabriles]] ** [[Ars ferraria]] ** [[Ars lignaria]] ** [[Ars machinaria]] * [[Artes requietales]] ** [[Horticultura]] ** [[Sutura]] ** [[Textura]] * [[Artes corporales]] ** [[Ars athletica]] ** [[Artes martiales]] ** [[Gymnastica]] ** [[Natatio]] * [[Ars militaris]] ** [[Ars bellica]] ** [[Artes martiales]] * [[Ars vivendi]] ** [[Ars coquendi]] ** [[Artes sexuales]] ** [[Artes praehistoricae]] * [[Ars magica]] ** [[Ars praenoscendi futura]] {{div col end}} {{NexInt}} {{div col|3}} * [[Academia artium]] * [[Theodorus Adorno]] * [[Aesthetica]] * [[Ars Romana]] * [[Cultura]] * [[Dada]] * [[Elementa artis]] * [[Historia artium]] * [[Iconographia]] * [[Liber artis]] * [[Modernismus]] * [[Motus artis]] * [[Opus artis]] * [[Parvulum sigillum]] * [[Pictura]] * [[Postmodernismus]] * [[Realismus (artes)]] * [[Schola artis]] {{div col end}} == Bibliographia == * Arnold, Dana, et Margaret Iversen, eds. [[2003]]. ''Art and Thought.'' Londinii: Blackwell. ISBN 0631227156. * Carroll, Noel. [[2000]]. ''Theories of Art Today.'' * Danto, Arthur. [[2003]]. ''The Abuse of Beauty: Aesthetics and the Concept of Art.'' * Davies, Stephen. [[1991]]. ''Definitions of Art.'' * Felshin, Nina, ed. [[1995]]. ''But Is it Art?'' * Gilbert, Katharine Everett Gilbert, et Helmut Kuhn. [[1953]]. ''A History of Esthetics.'' Ed. secunda. Indiana: Indiana University Press. * Hatcher, Evelyn, ed. [[1999]]. ''Art as Culture: An Introduction to the Anthropology of Art.'' * Hodge, Susie. [[2017]]. ''The Short Story of Art.'' Laurence King Publishing. ISBN 978-1-78067-968-6. * Holly, Michael Ann, et Keith Moxey, eds. [[2002]]. ''Art History Aesthetics Visual Studies.'' Portu Novo: Yale University Press. ISBN 0300097891. * Robertson, Jean, et Craig McDaniel. [[2005]]. ''Themes of Contemporary Art: Visual Art after 1980.'' * Shiner, Larry. [[2003]]. ''The Invention of Art: A Cultural History.'' Sicagi: University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-75342-3. * Whitehead, John. [[2001]]. ''Grasping for the Wind.'' * [[Anscharius Wilde|Wilde, Oscar]]. [[1891]]. ''Intentions.'' * Zegher, Catherine de, ed. [[1996]]. ''Inside the Visible.'' Cantabrigiae Massachusettae: MIT Press. == Bibliographia addita == * Armstrong, Carol. et Catherine de Zegher, eds. [[2006]]. ''Women Artists at the Millennium.'' Cantabrigiae Massachusettae: October Books / The MIT Press. ISBN 026201226X. * Augros, Robert M., et George N. Stanciu. [[1984]]. ''The New Story of Science: mind and the universe.'' Lake Bluff Illinoesiae: Regnery Gateway. ISBN 0-89526-833-7. * Botar, Oliver A. I. [[2006]]. ''Technical Detours: The Early Moholy-Nagy Reconsidered.'' Art Gallery of The Graduate Center, The City University of New York et The Salgo Trust for Education. ISBN 978-1599713571. * Briant, Antony, et Griselda Pollock, eds. [[2010]]. ''Digital and Other Virtualities: Renegotiating the image.'' Londinii et Novi Eboraci: I. B. Tauris. ISBN 978-1441676313. * Burguete, Maria, et Lui Lam, eds. [[2011]]. ''Arts: A Science Matter.'' Singapurae: World Scientific. ISBN 978-981-4324-93-9. * Colvin, Sidney,<!--?--> ed. [[1911]]. "Art." In ''Encyclopaedia Britannica, ed. Sidney Colvin, 2: 657–660. * Croce, Benedetto. [[2002]]. ''Aesthetic as Science of Expression and General Linguistic.'' * Dombois, Florian, Ute Meta Bauer, Claudia Mareis, et Michael Schwab, eds. [[2012]]. ''Intellectual Birdhouse. Artistic Practice as Research.'' Londinii: Koening Books. ISBN 978-3863351182. * Gombrich, E. H. [[1995]]. ''The Story of Art.'' Londinii: Phaidon Press. ISBN 978-0714832470. * Gompertz, Will. [[2012]]. ''What Are You Looking At?: 150 Years of Modern Art in the Blink of an Eye.'' Novi Eboraci: Viking. ISBN 978-0670920495. * [[Carolus Jung|Jung, Carl]]. [[1978]]. ''Man and His Symbols.'' Londinii: Pan Books. ISBN 0330253212. * Kleiner, Gardner, Mamiya, et Tansey. [[2004]]. ''Art Through the Ages, Twelfth Edition,'' 2 voll. Wadsworth. ISBN 0-534-64095-8 (vol. 1), et ISBN 0-534-64091-5 (vol, 2). * Stiles, Kristine, et Peter Selz, eds. [[1986]]. ''Theories and Documents of Contemporary Art.'' Berkeleiae: University of California Press. * Tatarkiewicz, Władysław. [[1980]]. ''A History of Six Ideas: an Essay in Aesthetics,'' conversus ex Polonico a Christophere Kasparek. Hagae: Martinus Nijhoff. * Wollheim, Richard. [[1968]]. ''Art and its Objects: An Introduction to Aesthetics.'' Novi Eboraci: Harper & Row. OCLC 1077405. ==Nexus externi== {{CommuniaCat|Art|artem}} * [http://www.arssummum.es/ Ars Summum]. * [https://web.archive.org/web/20030623015311/http://www.artrenewal.org/asp/database/art.asp?aid=7&page=7 ARC Centrum ad Artes Renovatas]. * [https://web.archive.org/web/20070526111055/http://search4.0.googlepages.com/art Search 4.0 Art]. * [http://www.loc.gov/rr/scitech/SciRefGuides/eng-history.html Bibliographia ''De Artibus Ingeniariis per Historiam''] apud [[Bibliotheca Congressionalis|Bibliothecam Congressionalem]]. * [https://web.archive.org/web/20080304052058/http://www.tc.umn.edu/~tmisa/biblios/hist_engineering.html Bibliographia de ''Artium Ingeniariarum Historia''] apud [[Universitas Minnesotensis|Universitatem Minnesotensem]]. {{Ars et litterae}} {{1000 paginae}} {{Myrias|Ars}} [[Categoria:Ars|*]]
https://la.wikipedia.org/wiki/Ars
la
8,119
2025-10-13T00:03:54Z
5
Arithmetica
{{Latinitas|-2}} [[Fasciculus:Rose_Nord_Cathédrale_de_Laon_181008_03.jpg|thumb|upright=1.2|[[Fenestra]] ecclesiae cathedralis [[Virgo Maria|Dominae Nostrae]] [[Laudunum|Lauduni]] arithmeticam inter [[artes liberales]] ostendit.]] '''Arithmetica''' est [[disciplina]] [[numerus|numerorum]]. [[Graeci]] enim numerum {{polytonic|ἀριθμός}} dicebant; {{polytonic|ἡ ἀριθμετική}} (sc. {{polytonic|τέχνη}}) est ergo [[ars]] numerorum tractandorum. Quam artem [[scriptor]]es [[saeculum|saeculorum]] [[litterae|litterarum]] inter [[disciplina]]s mathematicas ideo primam esse voluerunt, quoniam ipsa ut sit nulla alia indiget disciplina. [[Musica]] autem, ac [[geometria]] et [[astronomia]], quae sequuntur, ut sint atque subsistant istius egent auxilio. Arithmetica sublimior (vel [[theoria numerorum]], pars [[algebra]]e) est theoria universalis rerum arithmeticarum. In [[medicina]] malum facultatis calculationes arithmethicas perficiendi vel [[dyscalculia (symptoma)|dyscalculia]] (in infantibus malum profectus, primaria) vel [[acalculia (symptoma)|acalculia]] (initium demum post malum aliud, secundaria) nominatur. == De auctoribus eius == Numeri disciplinam apud [[Graeci|Graecos]] primum [[Pythagoras|Pythagoram]] autumant conscripsisse, ac deinde a [[Nicomachus (mathematicus)|Nicomacho]] diffusius esse dispositam; quam apud Latinos primus [[Apuleius]], deinde [[Anicius Manlius Torquatus Severinus Boethius |Boethius]] Latine verterunt, ut nobis dicit ''De etymologiarum libri III'' [[Isidorus Hispalensis|Isidori Hispalensis]]. [[Diophantus]] quoque de rebus arithmeticis scripsit. Etiam [[Euclides]], quamquam pluria de [[geometria]] scripsit, multa dixit de numeris integris et de arithmetica. [[Medium Aevum|Medio Aevo]], [[Leonardus Pisanus]] signa numerorum nunc usitata [[Europa]]e introduxit, ut calculationes faciliores essent quam numeris Romanis utentes. == De operationibus arithmethicis == [[Fasciculus:Number-line.svg|[[Linea numerorum]]]] * [[Additio]], ut 2 + 3 = 5 * [[Subtractio]], operatio inversa additionis, ut 5 - 3 = 2 * [[Multiplicatio]], ut 2 × 3 = 6 * [[Divisio (mathematica)|Divisio]], operatio inversa multiplicationis, ut 6/3 = 2 * [[Potentia (mathematica)|Potentia]], ut 2<sup>3</sup> = 8 * [[Radicis extractio]], operatio inversa potestatem faciendi, ut <math>\sqrt[3]{8} = 2</math> Tria principia has operationes regunt: additio et multiplicatio sunt [[commutativitas (mathematica)|commutativae]]; additio et multiplicatio sunt [[associativitas (mathematica)|associativae]]; et multiplicatio super additionem se [[distributio (mathematica)|distribuit]]. Operatio est ''commutativa'' si ordo operandorum non refert: 2 + 3 = 3 + 2. Subtractio non est commutativa, quod 2 - 3 = -1, 3 - 2 = +1. Operatio est ''associativa'' si licet operandos quamvis disponere: 2 + (3 + 5) = (2 + 3) + 5. Subtractio non est associativa: 5 - (3 - 2) = 5 - (1) = 4, sed (5 - 3) - 2 = (2) - 2 = 0. ''Distributio'' multiplicationis super additionem haec est: a × (b + c) = (a × b) + (a × c). Exempli gratia, 5 × 13 = 5 × (10 + 3) = (5 × 10) + (5 × 3) = 50 + 15 = 65. Si plures operationes in eodem enuntiato mathematico sunt, eas fac imprimis quae inter parentheses sunt, tunc multiplicationes et divisiones, tunc additiones et subtractiones. Hoc est, 5 + 2 × 3 significat 5 + (2 × 3) = 5 + 6 = 30; si vis additionem facere ante multiplicationem, debes scribere (5 + 2) × 3, quod est 21. In arithmetica sensu stricto de [[numerus integer|numeris integris]] modo tractatur, sed [[numerus rationalis|fractiones]] e divisione oriuntur, [[numerus irrationalis|numeri irrationales]] ex extractione radicis. Integri sunt [[anellus]]; integri cum numeris rationalibus sunt [[corpus (mathematica)|corpus]]. [[Algebra]] "abstracta" dicta est pars [[mathematica]]e quae de structuris similibus numeris arithmeticae tractat. In [[schola]] discipuli [[algorithmus|algorithmos]] operationum arithmeticarum discunt. Quod [[systema numericum decimale|systemate numerico decimali]] utimur, necesse est tabulas additionis multiplicationisque modo usque ad [[novem|9]] discere: regulae numeros maiores addere vel multiplicare permittunt. === Tabulae === Tabula additionis haec est: {| class="wikitable" style="text-align: right;" |+ Additio ! + ! scope="col" | 0 || 1 || 2 || 3 || 4 || 5 || 6 || 7 || 8 || 9 |- ! scope="row" | 0 | 0 || 1 || 2 || 3 || 4 || 5 || 6 || 7 || 8 || 9 |- ! scope="row" | 1 | 1 || 2 || 3 || 4 || 5 || 6 || 7 || 8 || 9 || 10 |- ! scope="row" | 2 | 2 || 3 || 4 || 5 || 6 || 7 || 8 || 9 || 10 || 11 |- ! scope="row" | 3 | 3 || 4 || 5 || 6 || 7 || 8 || 9 || 10 || 11 || 12 |- ! scope="row" | 4 | 4 || 5 || 6 || 7 || 8 || 9 || 10 || 11 || 12 || 13 |- ! scope="row" | 5 | 5 || 6 || 7 || 8 || 9 || 10 || 11 || 12 || 13 || 14 |- ! scope="row" | 6 | 6 || 7 || 8 || 9 || 10 || 11 || 12 || 13 || 14 || 15 |- ! scope="row" | 7 | 7 || 8 || 9 || 10 || 11 || 12 || 13 || 14 || 15 || 16 |- ! scope="row" | 8 | 8 || 9 || 10 || 11 || 12 || 13 || 14 || 15 || 16 || 17 |- ! scope="row" | 9 | 9 || 10 || 11 || 12 || 13 || 14 || 15 || 16 || 17 || 18 |- |} Et [[tabula multiplicationis]]: {| class="wikitable" style="text-align: right;" |+ Multiplicatio ! × ! scope="col" | 0 || 1 || 2 || 3 || 4 || 5 || 6 || 7 || 8 || 9 |- ! scope="row" | 0 | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 |- ! scope="row" | 1 | 0 || 1 || 2 || 3 || 4 || 5 || 6 || 7 || 8 || 9 |- ! scope="row" | 2 | 0 || 2 || 4 ||6 || 8 || 10 || 12 || 14 || 16 || 18 |- ! scope="row" | 3 | 0 || 3 || 6 || 9 || 12 || 15 || 18 || 21 || 24 || 27 |- ! scope="row" | 4 | 0 || 4 || 8 || 12 || 16 || 20 || 24 || 28 || 32 || 36 |- ! scope="row" | 5 | 0 || 5 || 10 || 15 || 20 || 25 || 30 || 35 || 40 || 45 |- ! scope="row" | 6 | 0 || 6 || 12 || 18 || 24 || 30 || 36 || 42 || 48 || 54 |- ! scope="row" | 7 | 0 || 7 || 14 || 21 || 28 || 35 || 42 || 49 || 56 || 63 |- ! scope="row" | 8 | 0 || 8 || 16 || 24 || 32 || 40 || 48 || 56 || 64 || 72 |- ! scope="row" | 9 | 0 || 9 || 18 || 27 || 36 || 45 || 54 || 63 || 72 || 81 |} Ut duos numeros addas, lineam tabulae inveni ubi est primus numerus, et columnam ubi est alter. Cellula quae hac in linea, hac in columna est summam continet. Exempli gratia, 7 + 6 = 13. Similiter, productum duorum numerorum est in cellula commune lineae unius, columnae alterius: 7 × 6 = 42. Nihil refert quis numerus primus sit: 7 + 6 = 6 + 7, et 7 × 6 = 6 × 7 -- hoc est, tabulae [[symmetria]]m habent, quod operationes sunt commutativae. === Algorithmi additionis et subtractionis === [[Fasciculus:Addition.gif|thumb|Additio: 786 + 467 = ? Figurae ad proximas columnas transferuntur.]] Tabula summas numerorum usque ad 9 monstrat. Quid si debes duo numeros addere qui maiores quam 9 sunt? Adde figuras quae unitates repraesentant (in dextra parte numerorum), tunc figuras quae denos repraesentant, tunc centenos, et caetera usque ad sinistra parte. Hoc est exemplum. 25 + 31 = ? Unitates: 5 + 1 = 6; pone ergo 6 in dextram summae partem. Deni: 2 + 3 = 5; pone 5 in proximam partem. Hae figurae denos numeros repraesentant: re vera, est 20 + 30, hoc est 50. Summa est ergo 56. Facilius est visu si numeros addendos in columnam scribes: <pre> 25 + 31 ---- 56 </pre> Aliud exemplum: 25 + 91 = ? Scribe in columnam: <pre> 25 + 91 ---- </pre> et adde unitates: <pre> 25 + 91 ---- 6 </pre> Quod 2 + 9 = 11, summa numerorum denorum plures figuras habet quam addendi: <pre> 25 + 91 ---- 116 </pre> Tertium exemplum: 25 + 27 = ? <pre> 25 + 27 ---- </pre> Cum unitates addimus, 5 + 7 = 12, summa maior est quam 9: non possumus "12" in ultimam columnam mittere. Sed 12 = 10 + 2: 2 unitates et decem. Retinemus unitates in ultima columna et transferimus decem in proximam cum aliis quantitatibus denis: <pre> 1 25 + 27 ---- 2 </pre> Nunc hos numeros adde: 1 + 2 + 2 = 5. <pre> 25 + 27 ---- 52 </pre> Hoc est, 25 + 27 = (20 + 5) + (20 + 7) := (20 + 20) + (5 + 7) := (20 + 20) + 12 := (20 + 20) + (10 + 2) := (20 + 20 + 10) + 2 := 50 + 2 := 52. Subtractio [[functio inversa|inversa]] est additionis. Si vis subtrahere 13 - 7, quia scis 7 + 6 = 13, responsum est 6: 13 - 7 = 6. Ut numeros maiores subtrahas, algorithmo simile utere: <pre> 86 - 14 ---- 72 </pre> Hoc est, unitates subtrahimus (6 - 4 = 2), tunc numeros denos (8 - 1 = 7). Aliud exemplum: 86 - 19 = ? <pre> 86 - 19 ---- </pre> Si subtrahimus 6 - 9, differentiam negativam habemus (hoc est, < 0), quae nequit esse figura in numero. Debemus aliter disponere minuendum: 86 = 80 + 6 = (70 + 10) + 6 = 70 + (10 + 6). Fingamus subtrahendum non esse 8 (laeva columna), 6 (dextera columna), sed 7 (laeva columna), 16 (dextera columna). Tunc possumus subtrahere: <pre> 7 16 - 1 9 ------- 6 7 </pre> Hoc est, 86 - 19 = 67. Si decem mutuarimur (ut ita dicamus) a laeva columna, figuras idoneas habemus et possumus subtrahere. Num recte calculavimus? Quid est 67 + 19? <pre> 67 + 19 ---- 86 </pre> Quia 67 + 19 = 86, 86 - 19 est igitur 67: subtractio et additio inversae sunt. Si numerus maior a numero minore subtrahitur, differentia est [[numerus negativus]]. Exempli gratia, 5 - 7 = -2. Numeri negativi sunt minus quam [[zero]]. Subtractio dici potest additio numeri negativi: 3 - 2 idem est atque 3 + (-2). Et -2 numerus est ut 2 + (-2) = 0. === Algorithmus multiplicationis et potentiarum calculandarum === [[Fasciculus:MultiplicationNégative.svg|thumb|Productum numerorum positivorum est positivus numerus; positivus × negativus = negativus; negativus × negativus = positivus.]] [[Algorithmus]] [[multiplicatio]]nis numerorum maiorum quam 9 similis est regula [[additio]]nis: aliquando debemus figuras in proximam columnam transferre. Exemplum primum: 143 × 2 = ? <pre> 143 × 2 ----- </pre> Necesse est omnes figuras primi numeri per omnes figuras alterius multiplicare. Quare? Quod 143 = 100 + 40 + 3, habemus 143 × 2 = (100 + 40 + 3) × 2 = (100 × 2) + (40 × 2) + (3 × 2) = 200 + 80 + 6 = 286. Scribe in columnas et multiplica a dextera ab laeva, ut addidimus: <pre> 143 143 143 × 2 × 2 × 2 ----- ----- ----- 6 86 286 </pre> Si alter factor plus quam unam figuram habet, multiplicamus per primam (quae unitates repraesentat), tunc per proximam: <pre> 143 × 21 ----- </pre> Multiplica 143 × 1: <pre> 143 × 21 ----- 143 </pre> Tunc debemus multiplicare 143 × 2, sed cave! Quod "2" est in secunda columna, 20 repraesentat. Cum 20 multiplicamus par 3 in primo factore, non 6 sed 60 habemus: debemus ergo 6 in secunda columna producti ponere: <pre> 143 × 21 ----- 143 286 </pre> Tunc 8 (2 × 4) ante 6 mittimus in eadem colona atque "4"; et 2 (2 × 1) in eadem colona atque "1" mittimus. Nunc figuras addimus ut productum finalem habeamus: <pre> 143 × 21 ----- 143 286 ----- 3003 </pre> Hoc est, 143 × 21 = (100 + 40 + 3) × (20 + 1) = ((100 + 40 + 3) × 20) + ((100 + 40 + 3) × 1) = 2860 + 143 = 3003. Quid accidit si productum duarum figurarum maius sit quam 9? Figuram ad proximam columnam transferimus: <pre> 143 × 3 ----- 9 </pre> 143 × 3 = ? In dextera columna "9" habemus. Tunc 3 × 4 = 12 > 9. Sed quod 12 = 10 + 2, mittimus "2" hac in columna, et "1" transferimus ad proximam: <pre> 1 143 × 3 ----- 23 </pre> Nunc multiplicamus 3 × 1 (= 3), et addimus figuram translatam: (3 × 1) + 1 = 4 <pre> 143 × 3 ----- 429 </pre> Hoc est, 143 × 3 = (100 + 40 + 3) × 3 = (100 × 3) + (40 × 3) + (3 × 3) = 300 + 120 + 9 = 300 + (100 + 20) + 9 = (300 + 100) + 20 + 9 = 429. Aliud exemplum: 143 × 24 = ? <pre> 143 × 24 ----- 572 286 ----- 3432 </pre> [[Fasciculus:SquareNumbers.svg|thumb|[[Numerus quadratus|Numeri quadrati]]]] Potentia est multiplicatio repetita, si potestas est numerus integer. Toties basin (numerum datum) multiplica quoties dicit potestas: a<sup>b</sup> = a × a × ... × a (ubi sunt b numeri). Exemplorum gratia, 3<sup>2</sup> = 3 × 3 = 9, 2<sup>3</sup> = 2 × 2 × 2 = 8, 3<sup>5</sup> = 3 × 3 × 3 × 3 × 3 = 243. Si potestas est 2, habemus [[numerus quadratus|numerum quadratum]] et si est 3, [[numerus cubicus|numerum cubicum]]. Hoc est, n<sup>2</sup> est numerus punctorum in [[quadrum|quadro]] cuius latera n puncta habent, ut vides in figura. Et n<sup>3</sup> est numerus punctorum in [[cubus|cubo]] cuius latera n puncta habent. Numeri qui eandem basin habent multiplicantur per additionem exponentes: n<sup>a</sup> × n<sup>b</sup> = n<sup>(a + b)</sup>. Si potestas est fractio, potentia est radicis extratio: <math>n^{\frac{1}{2}} = \sqrt{n}, n^{\frac{1}{3}} = \sqrt[3]{n},</math> et caetera. Si potestas est [[numerus irrationalis]], [[analysis]] explicit quid significat: regula de exponentium additione semper valet. === Algorithmus divisionis === [[Fasciculus:Formella 23, euclide e pitagora o la geometria e l'aritmetica, luca della robbia, 1437-1439.JPG|thumb|[[Euclides]] et [[Pythagoras]], vel [[Geometria]] et Arithmetica, opus marmoreum [[Luca dellal Robbia|Lucae della Robbia]] anno fere [[1438]] factum]] Divisio est multiplicationis [[functio inversa|inversa]]. Quod 7 × 6 = 42, 42 ÷ 6 = 7 et 42 ÷ 7 = 6. Quomodo possumus numeros dividere maiores quam numeros in tabula multiplicationis? Exemplum: 86 ÷ 2 = ? Scribe hoc modo: <pre> ____ 2 | 86 </pre> Tunc eamus ''ab laeva ad dexteram'' partem dividendi -- non ab dextra parte ut facimus cum addimus vel subtrahimus vel multiplicamus. Quotiens 2 metitur 8? Hoc est, quid est 8 ÷ 2? Est 4; scribimus ergo "4" supra "8." <pre> 4 ____ 2 | 86 </pre> Et quotiens 2 metitur 6? 3; scribimus "3" supra "6." Responsum ergo est 43. 86 ÷ 2 = 43, et scimus responsum rectum esse quod 43 × 2 = 86. <pre> 43 ____ 2 | 86 </pre> Aliud exemplum: 76 ÷ 2 = ? <pre> ____ 2 | 76 </pre> Nunc 2 non exacte metitur 7. Quid est maximus numerus N, ut 2 × N < 7? Quod 2 × 3 = 6 et 2 × 4 = 8, N noster est 3; pone "3" supra "7." <pre> 3 ____ 2 | 76 </pre> Multiplica 2 × 3, productum pone sub "7," et subtrahe: <pre> 3 ____ 2 | 76 6 ---- 1 </pre> Tunc transcribe proximam figuram dividendi (ut melius videas): <pre> 3 ____ 2 | 76 6 ---- 16 </pre> Quotiens 2 metitur 16? 8, scilicet: pone ergo "8" supra 6 (figuram quam transcripsisti): <pre> 38 ____ 2 | 76 6 ---- 16 </pre> Multiplica 2 × 8, productum pone sub "16," et subtrahe: <pre> 38 ____ 2 | 76 6 ---- 16 16 ---- 0 </pre> Quod nunc [[cifra|0]] habemus, finis est algorithmi et responsum est 76 ÷ 2 = 38. (Probatio: 38 × 2 = 76.) Aliud exemplum: quid est 73 ÷ 5? <pre> ____ 5|73 </pre> Primus digitus est 1, quod 5 × 1 = 5 < 7 et 5 × 2 = 10 > 7; pone figuram, multiplica, subtrahe, transcribe: <pre> 1 ____ 5|73 5 ---- 23 </pre> Et proximus digitus est 4: <pre> 14 ____ 5|73 5 ---- 23 20 ---- 3 </pre> Restat 3, non 0, sed nullos digitos habemus ad transcribendos: quid nunc? Quod residuus non est 0, scimus 5 non exacte dividit 73. Debemus fractionem facere: 73 = 5 × 14 + 3, aut 73 = 5 × (14 3/5). Possumus fractionem aliter exprimere si algorithmum pergimus. Semper licet cifras addere post [[separator decimalis|separatorem decimalem]], quod 73, 73.0, 73.00, et caetera omnes eundem numerem nominant. Adde ergo: <pre> 14 ____ 5|73.0 5 ---- 23 20 ---- 3 </pre> Nunc possumus hoc zero transcribere et proximum digitum invenire: <pre> 14.6 ____ 5|73.0 5 ---- 23 20 ---- 30 30 ---- 0 </pre> Quod zero nunc restat, scimus 73 ÷ 5 = 14.6. Si numerus alium dividit, dicitur ''factor'' huius numeri; exempli gratia, 3 est factor 6 numeri, quod 3 × 2 = 6. [[Algorithmus Euclidis]] factorem communem maximum duorum numerorum invenit. === Algorithmus radicum extrahendarum === Algorithmus [[radicis extractio|radicum quadratarum extrahendarum]] similis est algorithmo divisionis: [[radix quadrata|radicem]] per singulos digitos divines. Exemplum: quid est √529? Numerum scribe et digitos binos interpunge (a dextera parte ad laevam): <pre> √5 29 </pre> Ut in divisionis algorithmo, incipimus a laeva. Habemus numerum minus quam 100: quis est maximus integer minus quam radix quadrata huius numerus? In exemplo, primus numerus est 5. 2<sup>2</sup> = 4 < 5 < 3<sup>2</sup> = 9, ergo 2 est numerus: mitte "2" supra 5, et mitte 2<sup>2</sup> sub eundem numerum. <pre> 2 ---- √5 29 4 </pre> Subtrahe, ut in divisionis algorithmo, et proximum ''parem'' numerorum transcribe (non unum numerum ut in divisionem). <pre> 2 ---- √5 29 4 ----- 1 29 </pre> Nunc debemus radicem divinare, non autem numeri "129" qui in ultima linea stat. Pars radicis est "2" (in summa linea). Sit P = "pars radicis" = 2. Sit U = "numerus in ultima linea" = 129. Sit D = "digitus quem nunc quaerimus." Regulus est <math>D \times (20P + D) \leq U</math> et volumus maximum numerum D qui regulum satisfacit. In exemplo, P = 2, ergo 20P = 40; necesse est numero D ut D(40+D) ≤ 129. * D = 1: 1(41) = 41 < 129 -- potest esse noster numerus, sed fortasse possumus maiorem invenire * D = 2: 2(42) = 84 < 129 -- num est melior? * D = 3: 3(43) = 129 -- Euge! Numerum sic inventum supra parem numerorum mitte. Numerum D(40+D) sub ultimam lineam mitte, et subtrahe. <pre> 2 3 ---- √5 29 4 ----- 1 29 1 29 ----- 0 </pre> Quod [[zero]] restat, scimus √529 = 23. Si autem differentia maior sit quam [[zero]], proximum parem denuo transcribe; nunc habebis novam partem radicis P et novum numerum in ultima linea U, et debebis proximum digitum D eodem modo invenire. Aliud exemplum: quid est √53975 ? Numerum scribe et inter binos digitos interpunge: <pre> √5 39 75 </pre> Primum digitum divina: est 2. (Notandum est primam figuram eodem modo atque alias inveniri: P (pars radicis) = 0, et U (in ultima linea) est 5; quid est D ut D(20 × 0 + D) ≤ 5? Hoc est, D<sup>2</sup> ≤ 5, et D = 2. Pone "2" supra "5," pone 2<sup>2</sup> sub "5," et parem digitum transcribe: <pre> 2 ------- √5 39 75 4 -------- 1 39 </pre> Ut iam fecimus, debemus D invenire: P = 2, U = 139, D(20P + D) ≤ U. Numerum D quaerimus ut D(40 + D) ≤ 139. * D = 2: 2(42) = 84 < 139 * D = 3: 3(43) = 129 < 139 * D = 4: 4(44) = 176 > 139 D ergo est 3; pone "3" supra parem numerorum "39" et D(20P+D) = 129 infra ultimam lineam; subtrahe et proximum parem transcribe: <pre> 2 3 ------- √5 39 75 4 -------- 1 39 1 29 -------- 10 75 </pre> Nunc pars radicis P = 23, ultima linea habet U = 1075, et D quaerimus ut D(20 × 23 + D) ≤ 1075, hoc est ut D(460 + D) ≤ 1075. Quod 460 × 2 = 920, numerus proximus 1075, videamus si D potest esse 2: * D = 2: 2(462) = 924 < 1075 * D = 3: 3(463) = 1389 > 1075 Ita: D = 2. Scribe novum numerum D supra parem, et D(20P + D) = 924 infra ultimam lineam, et subtrahe: <pre> 2 3 2 ------- √5 39 75 4 -------- 1 39 1 29 -------- 10 75 9 24 -------- 1 51 </pre> Nunc scimus √53975 > 232, sed possumus fractionem decimalem invenire si algorithmum pergimus: <pre> 2 3 2 ----------- √5 39 75 .00 4 ------------ 1 39 1 29 ------------ 10 75 9 24 ------------ 1 51 00 </pre> P = 232, U = 15100, D(20P + D) ≤ 15100, hoc est D(4640 + D) ≤ 15100. * D = 3: 3(4643) = 13929 < U * D = 4: 4(4644) = 18576 > U D est 3: √53975 > 232.3 <pre> 2 3 2 3 ----------- √5 39 75 .00 4 ------------ 1 39 1 29 ------------ 10 75 9 24 ------------ 1 51 00 1 39 29 ------------ 11 71 </pre> Plures figuras, scilicet, eodem modo inveniuntur. Quod 232.3<sup>2</sup> = 232.3 × 232.3 = 53963.29, responsum habemus fere correctum, etiamsi non exactum. An rogas quid sit explanatio algorithmi? Haec est: Numerum cuius radicem quaerimus per quadratas decem potestates scripsimus, ut 53975 = 5 × 10<sup>4</sup> + 39 × 10<sup>2</sup> + 75. Primus radicis digitus est maximus numerus cuius quadratus minor est quam prima pars numeri dati; quod illa pars minor est 100, radix minor est 10 et est unus tantum digitus. Hoc est, √53975 est circa √(5 × 10<sup>4</sup>) qui numerus minor est quam √(4 × 10<sup>4</sup>) = 200. Hactenus nulla est difficultas. Post subtractionem, scimus √53975 - √40000 = 13975, vel 1 × 10<sup>4</sup> + 39 × 10<sup>2</sup> + 75, vel fere 1 × 10<sup>4</sup> + 39 × 10<sup>2</sup>. Quid tunc de sequentibus radicis digitis? Sit Q = quantitas cuius radicem volumus, et sit P = pars radicis quam iam scimus, ut supra. Sit X = exponens vel potestas 10 quae ad P quantitatem pertinet: 0 si P unitatem repraesentat, hoc est si P est ultimus digitus partis integri. In exemplo nostro, nunc P = 2 et X = 2, quod re vera radix non est 2 sed 200. Sit U = numerus in ultima linea, ut supra. Primus valor illius U est <math>U = Q - P^2 \times 10^{2X}</math>, sed neglegimus ultimos digitos, ut <math>U = (Q - P^2 \times 10^{2X}) \over 10^X</math>. Proximus digitus D, ut diximus, est maximus numerus ut D × (20P + D) non maior est quam U. Hoc est, nova pars radicis erit 10P + D. Scimus (10P + D)<sup>2</sup> = 100P<sup>2</sup> + 20PD + D<sup>2</sup>: hoc productum ergo debet proximum esse quantitati Q. Possumus etiam scribere (10P + D)<sup>2</sup> = 100P<sup>2</sup> + D(20P + D). Iam habemus 100P<sup>2</sup> in priore parte computationis; necesse est addere modo D(20P + D), id quod facimus. Cum ad proximum digitum pergimus, novam partem radicis P et numerum in ultima linea U habemus, ut supra; novus valor X est prior X - 1. Si cifras post separatorem decimalem addimus, exponens X potest negativus esse. Si omnes numeros D(20P + D) addes, par potestates 10<sup>2X</sup> multiplicatos, quadratum habebis radicis: 40000 + 12900 + 924 + 139.29 = 53963.29 = 232.3<sup>2</sup>. === De fractionibus === Possumus addere, subtrahere, multiplicare, dividere [[Fractio (mathematica)|fractiones]]. Fractio est [[numerus rationalis]], hoc est proportio, vel numerus per rationem calculatus. Scribimus <math>a \over b</math> (aut ''a/b''), quod significat "quantitas ''a'' per quantitatem ''b'' divisa"; idem est atque a ÷ b. Numerus superior ''numerator'' dicitur et numerus inferior est ''denominator,'' qui non licet 0 esse, quod impossible est per 0 dividere. Possumus etiam dicere 1/b = ille numerus N, ut b × N = 1 -- hoc est, b × (1/b) = 1. Si a/b est fractio, et si et a et b per eundem numerum c multiplicamus (non, autem, per 0!), nova fractio ac/bc = a/b. Sit N = a/b; tunc Nb = a (haec est definitio fractionis). Licet ambo latera per eundem multiplicare: Nbc = ac. Et licet ambo latera per eundem dividere: Nbc ÷ bc = ac ÷ bc, hoc est N = ac/bc, ut diximus. Similiter, si a/b est fractio, et si divisimus et a et b per eundem numerum (non per 0), nova fractio aequa est a/b. Fractio est ''reducta'' si numerator et denominator nullum factorem communem habent. Exempli gratia, 1/2 = 2/4 = 3/6 = 4/8 = 5/10. 1/2 est reducta, aliae non sunt. 1/3 = 2/6 = 3/9 = 4/12. 2/5 = 4/10 = 6/15 = 8/20. Si numerator maior est quam denominator, valor fractionis maior est quam 1; si numerator aequat denominatori, fractio est 1. Hoc est, 2/2 = 1, vel 9/9 = 1. Et 3/2 > 1: 3/2 = 1/2 + 1/2 + 1/2 = 1 + 1/2. [[Fasciculus:Add_Frac1.png|thumb|Additio fractionem: 1/4 + 1/3 = 3/12 + 4/12 = 7/12]] Ut fractiones addas vel subtrahas, si eosdem denominatores habent, adde (vel subtrahe) numeratores. Si eosdem denominatores non habent, debes eis dare antequam licet numeratores addere. Exemplum: 1/3 + 1/3 = 2/3. Si eosdem denominatores non habent, multiplica numeratorem et denominatorem alterius fractionis per alterius denominatorem: :<math>\frac{1}{4} + \frac{1}{3} = ?</math> :<math>\frac{1 \times 3}{4 \times 3} + \frac{1 \times 4}{3 \times 4} = \frac{3}{12} + \frac{4}{12} = \frac{7}{12}</math> [[Fasciculus:Add_Frac2.png|thumb|Aliud exemplum: 3/7 + 2/5 = 15/35 + 14/35 = 29/35]] Aliud exemplum: :<math>\frac{3}{7} + \frac{2}{5} = ?</math> :<math>\frac{3 \times 5}{7 \times 5} + \frac{2 \times 7}{5 \times 7} = \frac{15}{35} + \frac{14}{35} = \frac{29}{35}</math> Aliud exemplum: :<math>\frac{1}{6} + \frac{1}{9} = ?</math> :<math>\frac{1 \times 9}{6 \times 9} + \frac{1 \times 6}{9 \times 6} = \frac{9}{54} + \frac{6}{54} = \frac{15}{54}</math> :et fractio reducta est <math>\frac{5}{18}</math>. Quare? Sit S = summa fractionum, ut a/b + c/d = S. Tunc licet omnia per b multiplicare: a + bc/d = bS. Et per d quoque: ad + bc = bdS. Nunc fractiones non sunt: possumus multiplicare et addere. Quid autem est illud S? Si per bd divisimus, S solum habebimus: <math>\frac{ad + bc}{bd} = S</math> -- et hoc est quod iam fecimus. Si autem denominatores sunt magni, vel si plures fractiones habes, haec calculatio difficilior est. Melius est minimum denominatorem invenire, qui est minimus communis dividuus omnium denominatorum.<ref>Voce ''minimus communis dividuus'' Gauss utitur, ''[[Disquisitiones arithmeticae]]'' cap. 1 sect. 18.</ref> Exemplum: :<math>\frac{1}{6} + \frac{1}{9} = ?</math> :Quod 6 = 3 × 2 et 9 = 3 × 3, minimus communis dividuus est 3 × 2 × 3 = 18. :<math>\frac{1 \times 3}{6 \times 3} + \frac{1 \times 2}{9 \times 2} = \frac{3}{18} + \frac{2}{18} = \frac{5}{18}</math> Cum multiplicas, et numeratores et denominatores multiplica. Hoc est, :<math>\frac{a}{b} \times \frac{c}{d} = \frac{a \times c}{b \times d}</math> Exempla: :<math>\frac{3}{7} \times \frac{2}{5} = ?</math> :<math>= \frac{3 \times 2}{7 \times 5} = \frac{6}{35}</math> Et: :<math>\frac{2}{7} \times \frac{3}{4} = ?</math> :<math>= \frac{2 \times 3}{7 \times 4} = \frac{6}{28} = \frac{3}{14}</math> Quare? Velimus multiplicare a/b × c/d, hoc est, (a ÷ b) × (c ÷ d). Sed divisio et multiplicatio sunt inversae: hoc est, dividere par b idem est atque multiplicare par 1/b. Habemus ergo (a ÷ b) × (c ÷ d) = (a × (1/b)) × (c × (1/d)) = a × c × (1/b) × (1/d) = a × c × (1/(b × d)) = (a × c)/(b × d) Ut dividas, multiplica per fractionem inversam. Hoc est, :<math>\frac{a}{b} \div \frac{c}{d} = \frac{a}{b} \times \frac{d}{c} = \frac{a \times d}{b \times c}</math> Exempla: :<math>\frac{1}{2} \div \frac{3}{5} = ?</math> :<math>= \frac{1}{2} \times \frac{5}{3} = \frac{5}{6}</math> Aut: :<math>\frac{2}{3} \div \frac{2}{5} = ?</math> :<math>= \frac{2}{3} \times \frac{5}{2} = \frac{10}{6} = \frac{5}{3}</math> Quare? Scimus N × 1/N semper est 1 (nisi N sit 0). Pone N = 1/M -- tunc 1/M × 1/(1/M) = 1. Sed M × 1/M = 1 (quod semper verum est, nisi M sit 0); hoc est, 1/M × 1/(1/M) = M × 1/M, vel 1/(1/M) = M. Nunc velimus scire quid sit <math>\frac{a}{b} \div \frac{c}{d}</math>: :est <math>\frac{a}{b} \times \frac{1}{\frac{c}{d}}</math>, :hoc est <math>\frac{a}{b} \times \frac{d}{c}</math> Numeri rationales scribuntur vel per fractiones vel per decimales. Exempli gratia, 1/5 = 0.2. Ut fractionem in decimalem formam convertas, modo divide: 1/5 = 1 ÷ 5 <pre> .2 ---- 5|1.0 1 0 ----- 0 </pre> Si denominator nullos factores habet nisi 5 et 2 (fortasse plus quam semel), divisio finiet et numerus decimalis quantitatem finitem digitorum habebit. Si alios factores habet, divisio numquam finiet, sed periodum habebit. Exempli gratia, 1/3 = 0.333... usque ad [[infinitas|infinitatem]]. <pre> .33 ------- 3|1.00000 9 ------- 10 9 ------- 10 etc. </pre> Ut videtur, semper erit alia figura "3." Omnis numerus rationalis est numerus decimalis vel finitus vel periodicus. Re vera, decimales finiti quoque periodici sunt: 0.2 = 0.200000... (et 0.2 = 0.1999999.....). Et omnis decimalis periodicus est numerus rationalis. Quare? Sit decimalis D = 0.abcabcabc..., ubi "abc" sunt figurae quae identidem apparent. Tunc: :<math>1000 \times D = abc.abcabcabc....</math> :<math>D = 0.abcabcabc...</math> Subtrahe: :<math>999 \times D = abc</math>, hoc est <math>D = \frac{abc}{999}</math>, qui est numerus rationalis. (Multiplicavimus per 1000 = 10<sup>3</sup> quod 3 figurae sunt in periodo; si plus vel minus insunt, aliam potestam eligere debemus.) Exemplum: Quid est 0.142857142857...? Nunc periodus 6 figuras habet. :<math>1000000 \times D = 142857.142857142857....</math> :<math>D = 0.142857142857....</math> :<math>999999 \times D = 142857</math>, ergo <math>D = \frac{142857}{999999}</math>, et fractio reducta est 1/7. === Probationes === Postquam operationem arithmeticam quendam fecistis, vis scire utrum recte calculaveris annon: hoc est, vis operationem probare. [[Fasciculus:Carl Friedrich Gauss 1840 by Jensen.jpg|thumb|[[Carolus Fridericus Gauss]], qui permulta de numeris theoremata demonstravit]] Simplicissima probatio est operatio inversa. Si addistis, subtrahe; si subtraxistis, adde; et similiter. Exempli gratia, quid est 25 + 31? Ut supra calculavimus, 25 + 31 = 56. Possumus probare: 56 - 31 = 25, et 56 - 25 = 31. Aliud exemplum: 143 × 21 = 3003. Probatio: 3003 ÷ 21 = 143, et 3003 ÷ 143 = 21. Alia probatio est ''probatio per novem,'' hoc est probatio per [[congruentia]]m secundum modulum 9. Haec est regula: Numeros, qui in problemate sunt (et operandos et responsum), reduc secundum modulum 9; tunc eandem operationem fac. Si responsum non idem est atque responsum reductum, errorem fecistis. Quomodo "reducere secundum modulum 9"? Figuras adde; si summa est maior quam 9, iterum adde quoad summa minor sit. Exempli gratia, numerus 123, secundum modulum 9, est 1 + 2 + 3 = 6. Numerus 347, secundum modulum 9, est 3 + 4 + 7 = 14, sed 15 > 9: iterum adde: 1 + 5 = 6. 347, secundum modulum 9, est ergo 6. Hoc est exemplum probationis per novem. Estne 25 + 31 re vera = 56? <pre> numeri secundum modulum 9 25 7 31 4 --- --- 56 2 </pre> Quod 7 + 4 = 11 (hoc est 2 secundum modulum 9), et 56, secundum modulum 9, est 2, calculatio probata est. Si errorem fecimus, quid tunc? <pre> numeri secundum modulum 9 25 7 31 4 --- --- 58 4 !! </pre> Nunc "responsum" 58 est 4 secundum modulum 9, sed summa 7 + 4 = 11 est 2 secundum modulum 9. Quod 4 ≠ 2, scimus calculationem non recte factam. Quaelibet operatio inter numeros integros hoc modo probatur. Exempli gratia, estne 143 × 24 = 3482? Secundum modulum 9, 143 est 8 et 24 est 6; 8 × 6 = 48, hoc est 4 + 8 = 12, hoc est 1 + 2 = 3 secundum modulum 9. Responsum quoque debet esse 3 secundum modulum 9. Sed 3482 est 3 + 4 + 8 + 2 = 17, hoc est 1 + 7 = 8 secundum modulum 9. Quod 3 ≠ 8, errorem aliquem fecimus. Probatio per novem autem non omnes errores invenire potest. Estne 143 × 24 = 3342? Nunc responsum est 3 + 3 + 4 + 2 = 12, hoc est 3 secundum modulum 9, ut debet esse. Sed supra calculavimus 143 × 24 = 3432. Figurae traiectae sunt, sed summa figurarum eadem est: probatio per novem ergo errorem non invenit. Est etiam ''probatio per undecim'': numeros reduc secundum modulum 11, operationem fac, et vide utrum responsum idem sit. Ad secundum modulum 11 reduceas, incipe a dextera numeri parte; adde et subtrahe invicem usque ad laevam partem; si summa > 11 sit, idem iterum fac. Exempli gratia, quid est 79, secundum modulum 11? Primam figuram adde: 9. Proximam subtrahe: 9 - 7 = 2. 79 est 2 secundum modulum 11. Aliud exemplum: 3124, secundum modulum 11: adde (4), subtrahe (4 - 2 = 2), adde (2 + 1 = 3), subtrahe (3 - 3 = 0): 3124, secundum modulum 11, est 0. Nunc, estne 143 × 24 = 3342? Secundum modulum 11, 143 est 3 - 4 + 1 = 0, et 24 = 4 - 2 = 2; 0 × 2 = 0. Et 3342, secundum modulum 11, est 2 - 4 + 3 - 3 = -2. Quod -2 ≠ 0, errorem invenimus, quem non invenimus probatione per novem utentes. Licet probare secundum quemlibet modulum; 9 et 11 facillimi sunt, quia possumus numeros secundum hos modulos faciliter reducere. ==== De reductione secundum modulos 9 et 11 ==== Summa figurarum numeri est residuum numeri secundum modulum 9. Quare? [[Numerus integer]] quidem, [[systema numericum decimale|systemate numerico decimali]] scriptus, est ...f<sub>2</sub>f<sub>1</sub>f<sub>0</sub>, et omnis figura f<sub>i</sub> numerum f × 10<sup>i</sup> repraesantat. Exempli gratia, si numerus est 4165, f<sub>3</sub> = 4, f<sub>2</sub> = 1, f<sub>1</sub> = 6, f<sub>0</sub> = 5. Numerus est ergo 4 × 10<sup>3</sup> + 1 × 10<sup>2</sup> + 6 × 10<sup>1</sup> + 5 × 10<sup>0</sup>. Sed omnis potestas 10 -- omnis numerus 10<sup>i</sup> -- est 1 + 99...9 (ubi ''i'' figurae ''9'' sunt); hoc est, 9 dividit 10<sup>i</sup> - 1. Possumus ergo scribere: :...f<sub>2</sub>f<sub>1</sub>f<sub>0</sub> = ... + f<sub>2</sub>(1 + 99) + f<sub>1</sub>(1 + 9) + f<sub>0</sub>(1 + 0) : = (... + f<sub>2</sub> + f<sub>1</sub> + f<sub>0</sub>) × 1 + (... + f<sub>2</sub> + f<sub>1</sub>) × 9 × (X) Si hunc numerum per 9 divisimus, residuum est prima pars, (... + f<sub>2</sub> + f<sub>1</sub> + f<sub>0</sub>) × 1, quod 9 dividitur alteram partem. Hoc est, summa figurarum est residuum numeri secundum modulum 9, quod erat demonstrandum. Exempli gratia, 4165 = 4 × (1 + 999) + 1 × (1 + 99) + 6 × (1 + 9) + 5, vel (4 + 1 + 6 + 5) + (4 × 999 + 1 × 99 + 6 × 9), vel (4 + 1 + 6 + 5) + 9 × (4 × 111 + 1 × 11 + 6). Et quid de modulo 11? Vide: :10 = 11 - 1 :100 = 99 + 1 = 11 × 9 + 1 :1000 = 1001 - 1 = 11 × 91 - 1 :10000 = 9999 + 1 = 11 × 909 + 1 :100000 = 10001 - 1 = 11 × 9091 - 1 :... Si numerus est 10<sup>2i</sup>, est 11 × X + 1: residuum huius numeri, secundum modulum 11, est 1. Si numerus est 10<sup>2i + 1</sup>, est 11 × X - 1, et residuum secundum modulum 11 est -1. Possumus ergo scribere: :...f<sub>3</sub>f<sub>2</sub>f<sub>1</sub>f<sub>0</sub> = ... + f<sub>3</sub>(1001 - 1) + f<sub>2</sub>(99 + 1) + f<sub>1</sub>(11 - 1) + f<sub>0</sub>(1) : = (... - f<sub>3</sub> + f<sub>2</sub> - f<sub>1</sub> + f<sub>0</sub>) × 11X + (... - f<sub>3</sub> + f<sub>2</sub> - f<sub>1</sub> + f<sub>0</sub>) Ut videtur, si hunc numerum per 11 divisimus, prima pars evanescit et residuum est altera pars, (... - f<sub>3</sub> + f<sub>2</sub> - f<sub>1</sub> + f<sub>0</sub>). [[Gauss]] has regulas ad explorandem divisibilitatem numeri propositi per 9 et 11 dat in libro ''[[Disquisitiones arithmeticae|de Disquisitionibus Arithmeticis]],'' sectione prima.<ref>Sub titulo "Quaedam applicationes" dicit "Theorematis in hoc capite traditis complura quae in arithmeticis doceri solent innituntur, e.g. regulae ad explorandem divisibilitatem numeri propositi per 9, 11, aut alios numeros."</ref> == De machinis arithmeticis == [[Fasciculus:Gregor Reisch, Margarita Philosophica, 1508 (1230x1615).png|thumb|Calculationes. Homo in laeva parte figuris Arabicis, in dextera parte abaco utitur. Dea Arithmetica ipsa inter eos stat.]] Primum auxilium calculandi digiti erant. Postea [[abacus]] invenitur, et in [[Europa]] et in [[Asia]]. Tunc [[regula remissaria]] [[multiplicatio]]nem facilius fecit. Hodie [[computatrum]] arti arithmeticae aliisque artibus mathematicis servat. == Notae == <references/> == Bibliographia == * Berlingoff, William P., et Fernando Q. Gouvêa. [[2003]] ''Math Through the Ages,'' editio altera. Novi Eboraci: Mathematical Association of America. ISBN 978-0-88385-736-6. * Courant, Richard, et Herbert Robbins. [[1941]] ''What Is Mathematics?'' Oxonii: Oxford University Press. ISBN 0-19-510519-2 (editio altera). * Cuomo, S. [[2001]]. ''Ancient Mathematics.'' Novi Eboraci: Routledge. ISBN 978-0-415-16495-5. * Gauss, Carl Friederich. [[1801]]. ''Disquisitiones Arithmeticae.'' Lipsiae: Fleischer. Retractatus Hildesheim: Olms-Wiedmann, 2006, cum introductione a Norbert Schappacher scripta. * Kasner, Edward, et James R. Newman. [[1940]] ''Mathematics and the Imagination.'' Novi Eboraci: Simon and Schuster. ISBN 0-486-41703-4. * Kidwell, Peggy Aldrich. [[2008]]. ''Tools of American Mathematics Teaching, 1800-2000.'' Baltimorae: Johns Hopkins University Press. ISBN 9780801888144. * Reid, Constance. [[2006]]. ''From Zero to Infinity: What Makes Numbers Interesting,'' editio quinta. Wellesley: A. K. Peters. ISBN 978-1-56881-273-1. {{NexInt}} * [[Algebra elementaris]] * [[Fractio (mathmatica)]] * [[Numerus integer quadratorum privus]] * [[Theorema fundamentale arithmeticae]] * [[Theoria numerorum]] == Nexus externi == * [https://web.archive.org/web/20051110081849/http://www.music.indiana.edu/tml/9th-11th/ODOREG_TEXT.html Regulae super abacum ] ab Odone MDCCLXXXIV de divisio mathematica * P. Gasparis Schotti (1663). [https://books.google.de/books?id=88tlAAAAcAAJ&pg=PT08&dq=arithmetica+generalis+schotti&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwjOjJKZlcHXAhXIOxoKHURiBj4Q6AEIJjAA#v=onepage&q=arithmetica%20generalis%20schotti&f=false Arithmetica practica generalis et specialis], [[Francofurtum]]. [[Categoria:Arithmetica|!]] {{1000 paginae}} {{Myrias|Mathematica}} {{FA stella}}
https://la.wikipedia.org/wiki/Arithmetica
la
37,073
2025-04-05T15:52:13Z
18
Declinatio Prima
{{L-1}} '''Declinatio prima''' seu '''A-declinatio''' [[Declinatio (grammatica)|declinatio]] [[Nomen substantivum (grammatica Latina)|nominum]] est, quae cum '''A''' littera finiuntur in [[nominativus|nominativo]] et [[ablativus|ablativo]] casu singulari. Similior [[Declinatio prima linguae graecae antiquae|primae declinationi Graecae]] erat quae et ipsa nomina plerumque feminina et in -a desinentia comprehendebat. == De usu classico == === Declinatio === <br /> <br /> {| id="toc" !colspan=3 bgcolor="#efefef"| Declinatio prima |- bgcolor="lightgrey" ! || Singularis || Pluralis |- !bgcolor="lightgrey"| Nominativus | vill'''a''' || vill'''ae''' |- !bgcolor="lightgrey"| Vocativus | vill'''a''' || vill'''ae''' |- !bgcolor="lightgrey"| Accusativus | vill'''am''' || vill'''ās''' |- !bgcolor="lightgrey"| Genetivus | vill'''ae''' || vill'''ārum''' |- !bgcolor="lightgrey"| Dativus | vill'''ae''' || vill'''īs''' |- !bgcolor="lightgrey"| Ablativus | vill'''ā''' || vill'''īs''' |- !bgcolor="lightgrey"| Locativus | (Rom'''ae''') || (Athen'''is''') |} === Exceptiones === * Genetivus singularis nominis "familia" est "familias" cum nomina membrorum familiae sequitur: ** Pater (mater, filius, filia, frater, soror) '''familias''' * Dativus et ablativus pluralis nominum quae masculinam formam in declinatione secunda habent in "-ābus" desinit, non in "-is" cum generis distinctio necessaria videbatur: ** Deis et '''deabus''' ("Deis" nomen masculinum dum "deabus" nomen femininum est). Item, ''cum filiis et filiabus''. Occurrunt etiam gnatabus<ref>[[Plautus|Plauti]] fragmenta 74 (LIII in editione [[Alfredus Ernout|Alfredi Ernout]])ː ''Qui talis est de gnatabus suis''</ref>, libertabus<ref>{{CIL|1|1278}}</ref>, amicabus<ref>{{CIL|6|7671}}</ref>, dominabus, equabus<ref>[[Servius grammaticus|Servius]] ad ''[[Georgica (Vergilius)|Georgica]]'' III.278.</ref>... * Nomina "drachma" et "amphora" et nomina in "-cola" aut "-gena" desinentia genitivum pluralem "-um" antiquitus praebent: ** ''et genus '''agricolum''' late sentiscere, quom Pan''<ref>[[Lucretius]], ''de Natura rerum'' IV.584</ref> ** '''''Graiugenum'''que domos suspectaque linquimus arva''<ref>''[[Aeneis]]'' III.550</ref> * Quaedam nomina pluralia tantum sunt: ** '''Athenae, Athenarum'''; '''nuptiae, nuptiarum'''; '''divitiae, divitiarum'''; '''insidiae, insidiarum'''. * Nomina Graeca primo latinizata suntː [[Plautus]] "[[Alcmene|Alcumenam]]" ut "rosam" declinabat. Deinde grammatici et poetae docti, praesertim in carminibus, formas [[Ionia|Ionicas]] vel [[Attica (lingua Graeca)|Atticas]] translitterarunt. Unde nominativi in ā vel etiam ē longam desinentes, in ās vel ēs cum masculini generis erant (Aeneās, Aeneadēs, Persēs, Alcmenē). Unde nota accusativi -nː Aeneān, Persēn, Alcmenēn, nonnumquam etiam genetivus in -es desinens (Alcmenēs), ablativus sive Alcmenē sive Alcmenā. Declinatio mixta erat quia formae Latinae ad genetivum et dativum in usu erant (Aeneae, Persae, Alcmenae cum Alcmenes alternans). Plurali numero nomina cum suffixo Graeco -ides,-idae formata genetivum Graecum imitantem nonnumquam praebebantː Aeneadae, Aeneadum (sed Pelopidae/Pelopidarum, Heraclidae/Heraclidarum). Ad linguam elatam et poeticam illa vocabula sic hellenizata pertinebant. === De genere === [[Genus verborum|Genus nominum]] plerumque femininum est, masculinum vero nonnumquam his de causisː * cum sic genus naturale indicatː ** poeta clarus, nauta ferox, Aeneas pulcher * cum de nomine populi cuiusdam agiturː ** Scythae vagi * nomen fluvii masculinum est, quia dei fluvii mares barbati sunt ** Mosella amatus == Morphologia historica == * '''Nominativus singularis'''ː ă finalis brevis est, quod Latinae linguae proprium est. Nam Graece a longa est et formae [[Linguae Oscoumbricae|Oscoumbricae]] per a longam explanantur. Variae explicationes huius rei propositae sunt<ref>[[Alfredus Ernout]], ''Morphologie historique du latin'', 1974 pp.18-19.</ref>. Ita Latine nominativus et vocativus casus non distinguuntur et nominativus ab ablativo aure discerni potest. * '''Accusativus singularis'''ː -m est nota accusativi iusta, ă brevis secundum regulam phoneticam omnem vocalem finalem ante consonantem aliam quam s corripi docentem. * '''Genetivus singularis'''ː nota vetus genetivi erat s, ut Graece et [[Lingua Osca|Osce]], quae in veteribus poetis ([[Livius Andronicus]], [[Ennius]], [[Naevius]]) adhuc occurrit, aetate Ciceroniana quoque in locutione pater/mater familias tantum servata. Declinatio classica notam ī e secunda declinatione sumpsit (fortasse primum in adiectivis primae classis et deinde in nominibus) unde āī > ăī >ai > ae atque postea e. Genetivus āī apud Ennium, [[Plautus|Plautum]], [[Lucretius|Lucretium]] et in inscriptionibus veteribus invenitur unde [[Vergilius|Vergilius]] quoque venerandae antiquitatis amore eum sumpsitː :''dives equom, dives pict'''ai''' vestis et auri''<ref>''[[Aeneis]]'' IX.26. Hanc enim orthographiam suadebat [[Nigidius Figulus]] apud [[Aulus Gellius|Aulum Gellium]], ''[[Noctes Atticae]]'' XIII.26.4 ut a dativo genetivus distinguereturː ''si "huius terrai" scribas, "i" littera sit extrema, si "huic terrae", per "e" scribendum est''.</ref> * '''Dativus singularis'''ː in linguis Italicis ut Graece nota huius casus erat -āi. Umbrice āi > e, Graece āi > a (ᾀ), Latine āi > ai<ref>Fortunai poblicai {{CIL|9|1543}}. Osce ''deivai'' = Latine divae. </ref> > ae. Idem dici de casu locativo potest in nominibus qui hunc casum ab ablativo separatum servaverunt (e.g. Romae). Nihilominus in inscriptionibus nonnullae dativi formae in -ā desinentes Graecis similiores leguntur quae dialectales esse aestimari solent<ref>{{CIL|1|60}}ː ''Fortuna'', {{CIL|10|3807}} ''Loucina Tuscolana'', {{CIL|1|41}}ː ''Diana'', {{CIL|1|379}}ː ''Matre Matuta'', {{CIL|1|460}}ː ''Menerva''</ref> * '''Ablativus singularis'''ː vetus forma huius casus in linguis Italicis in -ād desinebat (Osce ''toutad'') atque Latine in [[Senatus consultum de Bacchanalibus|Senatus consulto de Bacchanalibus]] adhuc legitur (ead, sententiad, suprad, exstrad)<ref>Vide etiam {{CIL|1|48}} et {{CIL|1|49}}ː ''praidad'' = praedā.</ref>. D finalis post vocalem longam mox evanuit. * '''Nominativus et vocativus plurales'''ː nota [[Lingua indoeuropea|indoeuropea]] huius casus erat *a-es > ās quae in aliis linguis Italicis servata est (Osce ''aasas'' = arae vel scriftās = scriptae, [[Lingua Umbrica|Umbrice]] urtās = ortae). At lingua Latina per analogiam e secundae declinationis nota -oi nominativum in -ai desinentem creavit (quod idem et Graece observatur). Ita ''tabelai datai'' in senatus consulto de Bacchanalibus legitur. Phonetice ai in ae atque postea e evadit. * '''Accusativus pluralis'''ː nota huius casus erat -ns. N ante s evanescebat et vocalis per compensationem protendebatur (-ās). * '''Genetivus pluralis'''ː antiquitus *ā-sōm<ref>Cf. Osce ''egmazum'' quod idem valet atque Latine "rerum".</ref>, Graece s intervocalis evanuit ([[Lingua Homerica|Homerice]] θεάων, [[Attica (lingua Graeca)|Attice]] θεῶν); at Latine sonum in r mutavit (qui [[Rhotacismus|rhotacismus]] dicitur et ad primam partem quarti saeculi a.C.n. refertur<ref>Max Niedermann, ''Phonétique historique du latin'', 1953 p.95.</ref>) unde -ārum. * '''Dativus et ablativus plurales'''ː nota antiqua in linguis Italicis est -āis (cf. Graece θεαις). Latine āis > eis<ref>{{CIL|1|364}}ː ''soueis aastutieis'' = suis astutiis.</ref> > īs. Osce ''deivinais'' = divinis, ''Diumpais'' = Nymphis. Umbrice -ais > eis > ēs ut in ''tekuries'' = decuriis. In nominibus Latinis cum suffixo -ia formatis, ut "gratia", duae vocales contiguae -iīs nonnumquam in -īs coalescebant. Ita in eodem paragrapho ''[[Res gestae Divi Augusti|Rerum gestarum divi Augusti]]''<ref>Tabula IV par.21. [http://www.thelatinlibrary.com/resgestae1.html Textus]</ref> et ''manibiis'' occurrit et ''colonīs'' (= coloniis e colonia). In Latinitate tardiore et iam corrupta, ut apud [[Gregorius Turonensis|Gregorium Turonensem]] novae formae mixtae in -abus apparentː animabus, villabus<ref>''Historiae Francorum'' X.12.</ref> etc. In summa haec declinatio, dum rationi linguae Latinae sese accomodat, a formis Indoeuropaeis a glottologis restitutis aberravit et adiuvante analogia [[Secunda declinatio|secundam declinationem thematicam]] propius accessit quacum [[Declinationes adiectivorum|primam adiectivorum classem]] efficiebat (bonus, bona, bonum). == Notae == <references /> {{NexInt}} * [[Grammatica Latina]] * [[Declinatio (grammatica)|Declinatio]] == Nexus externus == {{vicilibri|de:Latein: Lateinische Grammatik: Formen Substantiv A-Deklination|Lateinische Grammatik: Formen Substantiv A-Deklination}} {{victionarium|en:Wiktionary Appendix:Latin first declension}} {{Grammatica Latina|Nomen substantivum (grammatica Latina)}} [[Categoria:Grammatica Latina]] [[cs:Latinské skloňování#Substantiva 1. deklinace]] [[en:Latin declension#First declension (a)]] [[mk:Латински деклинации#Прва деклинација]] [[sr:Прва деклинација именица у латинском језику]]
https://la.wikipedia.org/wiki/Declinatio_Prima
la
9,173
2023-04-09T18:02:55Z
19
Archaeologia
{{Latinitas}} [[Fasciculus:Excavations of a house in Pompeii at the End of the 19th Century.jpg|thumb|upright=1.2|Cavatores [[Pompeii]]s.]] '''Archaeologia''' est [[scientia (ratio)|scientia]] exstantium [[antiquitas|antiquitatum]], quae multum [[historia]]e auxilium confert. Etenim, velut [[scientia (ratio)|scientia]] [[antiquitas|rerum antiquarum]], non solum [[historia]]e scriptis, sed etiam [[inscriptio]]nibus, [[aedificium|aedificiis]], [[supellex|supellectilibus]], ornamentis, [[sepulcrum|sepulcris]], ceterisque rebus ad [[homo sapiens|humanam]] [[vita]]m pertinentibus quae auxilium supersunt ducit. == Etymologia == Nomen ''archaeologiae'' a [[vocabulum|vocabulis]] [[Graece|Graecis]] {{Polytonic|ἀρχαῖος}} 'antiquus' et {{Polytonic|λόγος}} 'studium' deducitur. ==Prospectus== Saepe labor archaeologicus est per [[ager|agros]] ambulare, [[fictile|fictilia]] colligendi causa. Archaeologi hunc modum prospectionem vocant. Prospectio archaeologica ita est modus [[ager|agrorum]] et [[mons|montium]] recensendorum et indiciorum archaeologicorum colendorum. In prospectione ambulanti per agrum, archaeologi in singulam lineam ambulant, in spatiis aequis dispersi. Tandem in charta agri inventa collocant. Postea, res collectae in [[laboratorium|laboratoriis]] explicantur. Saepe ante ambulationem, archaeologi studium de [[regio]]ne faciunt in libris antiquis aut incolis inquaerens. Adsunt aliae [[ratio]]nes prospectionis praeter ambulationem. [[Photographia aerea]] est studium imaginum locorum, ut [[monumentum|monumenta]] aut relicta monumentorum ab [[aer]]e videri possint. Quoque adsunt rationes [[prospectio geophysica|prospectionis per geophysicam]]. Saepe prospectio est studium praevium fossionis. == Chronologia absoluta == Adsunt rationes permultae, per quas possibile est aetatem accurate rerum aut obiectorum investigare. Praeclarae rationes declinationis [[atomus|atomorum]] [[radioactivitas|radiactivorum]] in usu sunt. ===[[Computatio radiocarbonica|Carbonium 14]]=== [[Carbonium 14]] est ratio ad calculandam aetatem rerum archaeologicarum, solum si rebus insunt materiae substantiae [[organismus|organicae]]. Inventa est haec ratio anno [[1949]], a [[Willard Franciscus Libby|W. F. Libby]]. ===Dendrochronologia=== [[Dendrochronologia]] est [[disciplina]] [[chronologia|chronologica]], quae aetatem [[lignum|lignorum]] et [[tabula]]rum dat, ob comparationem inter anullos [[arbor]]um. ==Chronologia relativa== {{vide-etiam|Terminus post quem}} [[Stratigraphia (archaeologia)|Stratigraphia]] est studium stratuum in quodam loco archaeologico. Ob legem superimpositionis stratuum, stratus profundissimus est stratus veterrimus. == Bibliographia == * {{Citation |editor1=Aldenderfer, M. S. |editor2=Maschner, H. D. G. | year=[[1996]] | title=Anthropology, Space, and Geographic Information Systems | place=Novi Eboraci | publisher=Oxford University Press }} * {{Citation | author=Ascher, R. | year=[[1961]] | title=Analogy in archaeological interpretation | periodical=Southwestern Journal of Anthropology | volume=17 | issue=4 | pages=317–25 | jstor=3628943 | publisher=University of New Mexico }} * {{Citation | author=Ascher, R. | year=[[1961]] | title=Experimental Archeology | periodical=American Anthropologist | volume=63 | issue=4 | pages=793–816 | doi=10.1525/aa.1961.63.4.02a00070 | doi-access=free }} * {{Citation |author1=Billman, B. R. |author2=Feinman, G. | year=[[1999]] | title=Settlement Pattern Studies in the Americas: Fifty Years Since Virú | place=Vasingtoniae | publisher=Smithsonian Institution Press }} * {{Citation | author=Binford, Lewis | year=[[1962]] | title=Archaeology as Anthropology | periodical=American Antiquity | volume=28 | issue=4 | pages=217–25 | doi=10.2307/278380 | jstor=278380 | publisher=Society for American Archaeology }} * {{Citation | author=Denning, K. | year=[[2004]] | title=The Storm of Progress' and Archaeology for an Online Public | periodical=Internet Archaeology | volume=15 }} * {{Citation | author=Ebrey, Patricia Buckley | year=[[1999]] | title=The Cambridge Illustrated History of China | place=Cambridge | publisher=Cambridge University Press | isbn=978-0-521-43519-2 | oclc=223427870 | url=https://archive.org/details/cambridgeillustr00ebre_0 }} * {{Citation | author=Fash, William | year=[[2001]] | chapter= Archaeology | editor= David L. Carrasco | title=The Oxford Encyclopedia of Mesoamerican Cultures | volume=1 | pages=25–35 | place=Novi Eboraci | publisher=Oxford University Press | isbn=9780195108156 | oclc=82141470 | chapter-url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195108156.001.0001/acref-9780195108156 }} * {{Citation | author=Flannery, K. V. | year=[[1967]] | title=Culture History v. Culture Process: A Debate in American archaeology | periodical=Scientific American | volume=217 | issue=2 | pages=119–22 | doi=10.1038/scientificamerican0867-119 }} * {{Citation | author=Flannery, K. V. | year=[[1982]] | title=The Golden Marshalltown: A Parable for the Archaeology of the 1980s | periodical=American Anthropologist | volume=84 | issue=2 | pages=265–78 | doi=10.1525/aa.1982.84.2.02a00010 }} * {{Citation |author1=Fraser, Julius Thomas |author2=Francis C. Haber | year=[[1986]] | title=Time, Science, and Society in China and the West | place=Amherst | publisher=University of Massachusetts Press }} * {{Citation | author=Glascock, M. D. |author2=Neff, H. |author3=Stryker, K. S. |author4=Johnson, T. N. |name-list-style=amp | year=[[1994]] | title=Sourcing Archaeological Obsidian by an Abbreviated NAA Procedure | periodical=Journal of Radioanalytical and Nuclear Chemistry | volume=180 | pages=29–35 | doi=10.1007/BF02039899 |s2cid=97455573 }} * {{Citation | author=Gifford-Gonzalez, D. P. |author2=Damrosch, D. B. |author3=Damrosch, D. R. |author4=Pryor, J. |author5=Thunen, R. L. |name-list-style=amp | year=[[1985]] | title=The Third Dimension in Site Structure: An Experiment in Trampling and Vertical Dispersal | periodical=American Antiquity | volume=50 | issue=4 | pages=803–18 | doi=10.2307/280169 | jstor=280169 }} * {{Citation | author=Gladfelter, B. G. | year=[[1977]] | title=Geoarchaeology: The Geomorphologist and Archaeology | periodical=American Antiquity | volume=42 | issue=4 | pages=519–38 | doi=10.2307/278926 | jstor=278926 | publisher=Society for American Archaeology }} * {{Citation | doi=10.1080/00438243.1969.9979499 | author=Gould, R. | year=[[1971]] | title=The Archaeologist as Ethnographer: A Case from the Western Desert of Australia | periodical=World Archaeology | volume=3 | issue=2 | pages=143–77 }} * {{Citation | author=Gould, R. |author2=Koster, D. A. |author3=Sontz, A. H. L. |name-list-style=amp | year=[[1971]] | title=The Lithic Assemblage of the Western Desert Aborigines of Australia | periodical=American Antiquity | volume=36 | issue=2 | pages=149–69 | doi=10.2307/278668 | jstor=278668 }} * {{Citation |author1=Gould, R. |author2=Yellen, J. | year=[[1987]] | title=Man the Hunted: Determinants of Household Spacing in Desert and Tropical Foraging Societies | periodical=Journal of Anthropological Archaeology | volume=6 | doi=10.1016/0278-4165(87)90017-1 | page=77 |url=https://zenodo.org/record/1258451 }} * {{citation|title=Cultural Anthropology: The Human Challenge|first1=William A.|last1= Haviland|first2= Harald E.L.|last2= Prins|first3=Bunny|last3= McBride|first4=Dana|last4= Walrath|publisher=Cengage Learning|year= 2010|edition=tertia decima|isbn=978-0-495-81082-7}} * {{Citation | author=Hinshaw, J. | year=[[2000]] | title=Ethnobotanical and Archaeobotanical Relationships: A Yuman Case Study | place=Salinas | publisher=Coyote Press | pages=3–7, 38–45 }} * {{Citation | author=Hodder, Ian | year=[[1982]] | title=Symbols in Action | place=Cambridge | publisher=Cambridge University Press }} * {{Citation | author=Hodder, Ian | year=1985 | chapter=Post-Processual Archaeology | editor=Schiffer, M. B. | title=Advances in Archaeological Method and Theory | place=Novi Eboraci | publisher=Academic Press }} * {{Citation | editor=Hodder, Ian | year=[[1987]] | title=The Archaeology of Contextual Meaning | place=Novi Eboraci | publisher=Cambridge University Press }} * {{Citation | author=Hodder, Ian | year=[[1990]] | chapter=Style as Historical Quality | editor=[[Christina Hastorf|Hastorf, M. C. A. C.]] | title=The Uses of Style in Archaeology | place=Cantabrigiae | publisher=Cambridge University Press }} * {{Citation | author=Hodder, Ian | year=[[1991]] | title=Interpretive Archaeology and Its Role | periodical=American Antiquity | volume=56 | issue=1 | pages=7–18 | doi=10.2307/280968 | jstor=280968 | publisher=Society for American Archaeology }} * {{Citation | author=Hodder, Ian | year=[[1992]] | title=Theory and Practice in Archaeology | place=Londinii | publisher=Routeldge }} * {{Citation | editor=Kuznar, L | year=[[2001]] | title=Ethnoarchaeology of Andean South America | place=Ann Arbor | publisher=International Monographs in Prehistory }} * {{Citation |author1=Miller, D. |author2=Tilley, C. | year=[[1984]] | chapter=Ideology, Power and Prehistory: An Introduction | editor=Miller, D. |editor2=Tilley, C. | title=Ideology, Power, and Prehistory | place=Cantabrigiae | publisher=Cambridge University Press | isbn=978-0-521-25526-4 | oclc=241599209 }} * {{Citation | editor=Miller, D. |editor2=Rowlands, M. |editor3=Tilley, C. | year=[[1989]] | title=Dominion and Resistance | place=Novi Eboraci | publisher=Routledge }} * Mortillet, Gabriel de. [[1883]]. ''Le préhistorique: antiquité de l'homme.'' Lutetiae: Reinwald. [https://archive.org/details/b21921246 Textus apud archive.org.] * {{Citation | author=Ogundele, S. O. | year=[[2005]] | title=Ethnoarchaeology of Domestic Space and Spatial Behaviour Among the Tiv and Ungwai of Central Nigeria | periodical=African Archaeological Review | volume=22 | pages=25–54 | doi=10.1007/s10437-005-3158-2 | s2cid=145452535 }} * {{Citation | author=Pauketat, Timothy R. | author-link= | year=[[2001]] | title=Practice and History in Archaeology: An Emerging Paradigm | periodical=Anthropological Theory | volume=1 | pages=73–98 | doi=10.1177/14634990122228638 }} * {{Citation | author1=Renfrew, Colin | author2=Bahn, P. G. | year=[[1991]] | title=Archaeology: Theories, Methods, and Practice | place=Londinii | publisher=Thames and Hudson | isbn=978-0-500-27867-3 | oclc=185808200 | url=https://archive.org/details/archaeologytheor00renf_0 }} * {{Citation |author1=Saraydar, S. |author2=Shimada, I. | year=[[1971]] | title=A Quantitative Comparison of Efficiency between a Stone Axe and a Steel Axe | periodical=American Antiquity | volume=36 | issue=2 | pages=216–17 | doi=10.2307/278680 | jstor=278680 }} * {{Citation |author1=Saraydar, S. C. |author2=Shimada, I. | year=[[1973]] | title=Experimental Archaeology: A New Outlook | periodical=American Antiquity | volume=38 | issue=3 | pages=344–50 | doi=10.2307/279722 | jstor=279722 }} * {{Citation | author=Sellet, F. |author2=Greaves, R. |author3=Yu, P.-L. |name-list-style=amp | year=[[2006]] | title=Archaeology and Ethnoarchaeology of Mobility | place=Gainesville | publisher=University Press of Florida }} * {{Citation |author1=Shanks, M. |author2=Tilley, C. | year=[[1987]] | title=Reconstructing Archaeology | place=Novi Eboraci | publisher=Cambridge university Press }} * {{Citation |author1=Shanks, M. |author2=Tilley, C. | year=[[1988]] | title=Social Theory and Archaeology | place=Albuquerque | publisher=University of New Mexico Press | isbn=978-0-7456-0184-7 | oclc=16465065 }} * {{Citation | author=Shanks, M. | year=[[1991]] | title=Some recent approaches to style and social reconstruction in classical archaeology | periodical=Archaeological Review from Cambridge | volume=10 | pages=164–74 }} * {{Citation | author=Shanks, M. | year=[[1993]] | title=Style and the design of a perfume jar from an Archaic Greek city state | periodical=Journal of European Archaeology | volume=1 | pages=77–106 | doi=10.1179/096576693800731190 }} * {{Citation |author1=Shott, M. J. |author2=Sillitoe, P. | year=[[2005]] | title=Use life and curation in New Guinea experimental used flakes | periodical=Journal of Archaeological Science | volume=32 | issue=5 | pages=653–63 | doi=10.1016/j.jas.2004.11.012 }} * {{Citation |author1=Tassie, G. J. |author2=Owens, L. S. | year= [[2010]] | title=Standards of Archaeological Excavations: A Fieldguide to the Methology, Recording Techniques and Conventions | place=Londinii | publisher=GHP | isbn=978-1-906137-17-5 }} * {{Citation | author=Taylor, W. W. | year=[[1948]] | title=A Study of Archaeology | place=Menasha | publisher=American Anthropological Association | isbn=978-0-906367-12-4 | oclc=9714935 }} * {{Citation | editor=Tilley, Christopher | year=[[1993]] | title=Interpretive Archaeology | place=Oxoniae | publisher=Berg | isbn=978-0-85496-842-8 | oclc=185494001 }} * {{Citation | author=Trigger, B. G. | year=[[1989]] | title=A History of Archaeological Thought | place=Cantabrigiae | publisher=Cambridge University Press }} * {{Citation | author=Watters, M. R. | year=[[1992]] | title=Principles of Geoarchaeology: A North American Perspective | place=Tucsoniae | publisher=The University of Arizona Press }} * {{Citation | author=Watters, M. R. | year=[[2000]] | title=Alluvial stratigraphy and geoarchaeology in the American Southwest | periodical=Geoarchaeology | volume=15 | issue=6 | pages=537–57 | doi=10.1002/1520-6548(200008)15:6<537::AID-GEA5>3.0.CO;2-E }} * {{Citation | author=Willey, Gordon R. | year=[[1953]] | title=Prehistoric Settlement Patterns in the Virú Valley, Perú | place=Vasingtoniae }} * {{Citation | author=Willey, Gordon R. | year=[[1968]] | title=Settlement Archaeology | place=Palo Alto | publisher=National Press }} * {{Citation | author=Wylie, A. | year=[[1985]] | chapter=The Reaction Against Analogy | editor=Schiffer, Michael B. | title=Advances in Archaeological Method and Theory | place=Orlando Foridae | pages=63–111 | publisher=Academic Press }} * {{Citation | author=Yellen, J. | year=[[1977]] | title=Archaeological Approaches to the Present | place=Novi Eboraci | publisher=Academic Press | isbn=978-0-12-770350-3 | oclc=2911020 | url=https://archive.org/details/archaeologicalap00yell }} * {{Citation | doi=10.1080/00438243.1972.9979535 |pmid=16468220 |author1=Yellen, J. |author2=Harpending, H. | year=[[1972]] | title=Hunter-Gatherer Populations and Archaeological Inference | periodical=World Archaeology | volume=4 | issue=2 | pages=244–53 }} {{NexInt}} {{div col|3}} * [[Aevum Praehistoricum]] * [[Ager desertus]] * [[Architectura]] * Archaeologia regionum: ** [[Archaeologia Europaea]] ** [[Archaeologia Mediterranea]] *** [[Archaeologia Classica]] ** [[Archaeologia Mesoamericae]] ** [[Archaeologia Andina]] ** [[Archaeologia America Septentrionalis]] * [[Archaeogenetica]] * [[Civilizatio]] * [[Chronologia brevis]] * [[Epigraphia]] * [[Evolutio hominis]] * [[Historia]] * [[Historia artium]] * [[Historia mundi]] * [[Instrumentum]] * [[Magatama]] * [[Opus fictile]] * [[Palaeographia]] * [[Palaeontologia]] * [[Reconstructio historica]] * [[Ruina]] * [[Traditio]] {{div col end}} ==Nexus externi== {{CommuniaCat|Archaeology|archaeologiam}} * [http://www.archaeologie-online.de/ "Archäologie Online."] Apud ''archaeologie-online'' {{Scientiae humanae}} {{Myrias|Historia}} [[Categoria:Archaeologia|!]] [[Categoria:Scientia ad historiam scribendam pertinens]]
https://la.wikipedia.org/wiki/Archaeologia
la
16,429
2025-12-27T10:33:40Z
20
Asterix
[[Fasciculus: Doppelhausfassade_in_Hagen-Westf._IMGP8309.jpg|thumb|''Asterix'' (sinistra) cum Obelige amico et cane Idefige in muro [[Hagen]]ensi [[Westfalia]]e depictus]] '''Asterix''' ({{pns|igis|m}}; [[lingua Francica|Francogallice]] ''Astérix'') est: # [[Persona]] ex [[Liber nubeculatus|libris pictis]]. # [[Liber nubeculatus|Libri picti]] comici de Asterige et Obelige [[Galli]]s. [[Carolus Rubricastellanus]] [[Germani|Germanus]] [[liber|libros]] in [[lingua Latina|Latinum sermonem]] [[Libri Latine redditi|vertit]]. Auctores [[liber|librorum]] Asterigis [[Renatus Goscinny]] et [[Albertus Uderzo]] [[Francia|Francogallici]] fuerunt. In [[comicus|comicis]] de Asterige multi loci in [[lingua Latina]] sunt. Sic popularitas [[lingua Latina|linguae Latinae]] aucta est. Ergo [[vis comica]] vicit. Clara est [[sententia (Gnome)|sententia]]: ''Delirant isti Romani''. Nota bene: Quae sententia, ab Italianis interpretata italice, includit referentiam de "[[SPQR]]" cum grano salis: "Sono pazzi questi Romani", id est ''Delirant isti Romani''! == Fabula == [[50 a.C.n.|Anno L a.C.n.]] omnis [[Gallia]] a Romanis occupata est nisi unus vicus a Gallis indomitabilibus incultus. Huius vici egregii homines sunt: * ''Asterix'' vir fortis parvo corpore sed maxima intelligentia est qui habet vires ingentes e potione magica a Panoramige Druida parata. * ''Obelix'' ingens amicus Asterigis est. Quod infans in aenum magica potione plenam cecidit huius potionis non plus eget. Se non crassum sed valido corpore praeditum esse confirmat. Semper cane suo nomine ''Idefix'' comitatus est. * ''Panoramix'' Druida potionem magicam omnibus inhabitantibus vici praeparat quae vires magis quam naturales attribuit. Francogallice etiam ''Panoramix'' appellatus est. * ''Maiestix'' (francogallice ''Abraracourcix'') princeps vici unam rem, ne caelum sibi in caput cadat, timet. Unica persona quae Maiesticem regit uxor eius est. * ''Cantorix'' velut francogallice ''Assurancetourix'' poeta et cantor terribilissima voce praeditus est. Ergo diebus festis ore fortiter cluso vinculo ad arborem ligatus est ne cantare possit. Denique aliae personae Historiae partes habent, in primis [[C. Iulius Caesar]], deinde [[Cleopatra VII (regina Aegypti)|Cleopatra]] et [[M. Iunius Brutus]]. In originali Francogallico necnon in aliis versionibus vulgaribus, pirata senex utitur praecipue Latinis sententiis illustribus, sicut "O tempora, o mores" vel "O fortunatos nimium agricolas". == Libri == Plerique librorum, qui de rebus ab Asterige eiusque sodalibus gestis conscripti sunt, latine versi pueris et puellis necnon omnino hominibus linguam latinam discentibus commendantur. Eos enim legentes et de lingua ipsa et de vita cottidiana horum temporum aliquid utile possunt cognoscere. Hi libri Asterigis sunt: {| width=100% cellspacing="0" |- ! style="background:#efefef;" | Numerus - Titulus latinus ! style="background:#efefef;" | Numerus - Titulus archetypus |- | 01 - [[Asterix Gallus]] (1973) | 01 - Astérix le Gaulois (1961) |- | 02 - [[Falx aurea]] (1975) | 02 - La Serpe d'or (1962) |- | 03 - [[Asterix apud Gothos]] (1976) | 03 - Astérix chez les Goths (1963) |- | 04 - [[Asterix Gladiator]] (1977) | 04 - Astérix gladiateur (1964) |- | 05 - [[Iter Gallicum]] (1978) | 05 - Le Tour de Gaule (1965) |- | 06 - [[Asterix et Cleopatra]] (1980) | 06 - Astérix et Cléopâtre (1965) |- | 07 - [[Certamen principum]] (1981) | 07 - Le Combat des Chefs (1966) |- | 09 - [[Asterix apud Britannos]] (1982) | 08 - Astérix chez les Bretons (1966) |- | 11 - [[Asterix et Normanni]] (1983) | 09 - Astérix et les Normands (1966) |- | 13 - [[Asterix Legionarius]] (1984) | 10 - Astérix légionnaire (1967) |- | 14 - [[Clipeus Arvernus]] (1985) | 11 - Le Bouclier Arverne (1968) |- | 15 - [[Asterix Olympius]] (1985) | 12 - Astérix aux Jeux Olympiques (1968) |- | 16 - [[Asterix atque olla cypria]] (1986) | 13 - Le Chaudron (1969) |- | 17 - [[Asterix in Hispania]] (1987) | 14 - Astérix en Hispanie (1969) |- | 19 - [[Tumultus de Asterige]] (1989) | 15 - La Zizanie (1970) |- | 23 - [[Asterix apud Helvetios]] (2010) |16 - Astérix chez les Helvètes (1970) |- | align="center" | - | 17 - Le Domaine des Dieux (1971) |- | 24 - Laurea Caesaris (2015) | 18 - Les Lauriers de César (1972) |- | align="center" | - | 19 - Le Devin (1972) |- | align="center" | - | 20 - Astérix en Corse (1973) |- | align="center" | - | 21 - Le Cadeau de César (1974) |- | align="center" | - | 22 - La Grande Traversée (1975) |- | align="center" | - | 23 - Obélix et compagnie (1976) |- | align="center" | - | 24 - Astérix chez les Belges (1979) |- | 08 - [[Fossa alta]] (1981) | 25 - Le Grand Fossé (1980) |- | 10 - [[Odyssea Asterigis]] (1983) | 26 - L'Odyssée d'Astérix (1981) |- | 12 - [[Filius Asterigis]] (1984) | 27 - Le Fils d'Astérix (1983) |- | 18 - [[Asterix Orientalis]] (1988) | 28 - Astérix chez Rahàzade (1987) |- | 20 - [[Asterix et Maestria]] (1992) | 29 - La rose et la glaive (1991) |- | 21 - [[Navis actuaria Obeligis]] (1998) | 30 - La galère d'Obélix (1996) |- | 22 - [[Asterix et Latraviata]] (2002) | 31 - Astérix et Latraviata (2001) |- | –– - [[Caelum in caput eius cadit]] (2007)* | 33 - Le ciel lui tombe sur la tête (2005) |- | align="center" | - | 34 - L'Anniversaire d'Astérix et Obélix: Le livre d'Or (2009) |- | |35 - Astérix chez les Pictes (2013) |- |36 - Papyrus Caesaris (2016) |36 - Le papyrus de César (2016) |- | |[[Astérix et la Transitalique|37 - Asterix et la Transitalique (2018)]] |} * in Latinum convertit Anna Coloniata Fuxeana; sumptibus Albert René, Parisii == Pelliculae selectae == * [[2002]] - ''[[Astérix & Obélix : Mission Cléopâtre]]'' * [[2008]] - ''[[Astérix aux Jeux olympiques]]'' * [[2012]] - ''[[Astérix et Obélix : Au service de Sa Majesté]]'' == [[Etymologia]] == [[lingua Latina|Lat.]] ''[[astrum]]'' + suffixum [[lingua Galla|Gallum]] ''-rix, -rigis'', id est ''[[rex]]'' sicut in ''[[Vercingetorix|Vercingetorige]]'' (= ''[[rex]] magnus centum proeliorum''). In philologia hellenistica, usa e.g. pro LXX versio Sacrae Scripturae, "asteriscus" et "obelus" duo signa sunt quae designant verba addenda aut omittenda. Ideo, figurae "Asterigis" et "Obeligis" includunt eruditissimam referentiam! Obelix significat etiam "obeliscus" et " veru" scilicet quia Obelix amat apros == Plura legere si cupis == *Annie Collognat, "[https://books.openedition.org/psn/7010 Jeux et enjeux dans la traduction en latin du dernier Astérix (Le Ciel lui tombe sur la tête / Caelum in caput ejus cadit)]", in ''Le Tour du monde d'Astérix'', Presses Sorbonne Nouvelle, 2011ː 159-167 == Nexus externi == {{CommuniaCat|Astérix|Asterigem}} {{Grc|Αστερικιος}} * [http://www.asterix.com/ Pagina Officialis Asterigis] * [http://www.asterix-obelix.nl/?lng=la omnes Libri de Asterige lingua latina scripti] * [https://web.archive.org/web/20060830224759/http://www.asterixweb.it/ Asterigis et Obeligis paginae Italianae] [[Categoria:Asterix|!]] [[Categoria:Series librorum]] {{Myrias|Ars}}
https://la.wikipedia.org/wiki/Asterix
la
7,046
2025-08-24T23:37:14Z
17
Aeneis
{{Titulus italicus}} [[Fasciculus:Cristoforo Majorana - Leaf from Eclogues, Georgics and Aeneid - Walters W40055R - Open Obverse.jpg|thumb|[[Manuscriptum]] circa [[1470]], [[Christophorus Majorana]].]] [[Fasciculus:Aeneas' Flight from Troy by Federico Barocci.jpg|thumb|upright=0.8|'''Aeneas Troiam deflagrantem fugit.'' [[Pictura]] a [[Federicus Barocci|Federico Barocci]] (1598) facta. [[Galleria Borghesiana]] Romae.]] [[Fasciculus:Aeneae exsilia.svg|right|thumb|upright=0.8|[[Tabula geographica|Tabula]] Aeneae [[iter|itineris]].]] {{Ores|Aeneis}} ({{pns|idos|f|Aeneis}} vel {{pns|idis|f|Aeneis}}) est [[Publius Vergilius Maro|Publii Vergilii Maronis]] [[magnum opus|magnum praeclarumque opus]], unum ex optimis [[litterae Latinae|litterarum]] [[Lingua Latina|Latinarum]] et [[litterae|universarum]] operibus. ''Aeneis'' [[poema]] heroicum, sive [[poesis epica|epicum]], ab [[Aeneas|Aenea]] [[Troia]]no, [[Venus (dea)|Veneris]] Anchisaeque filio, [[Priamus|Priami]] genero, nomen habet: non quod acta illius omnia comprehendat, sed unum inter omnia praecipuum, scilicet [[regnum]] in [[Italia]] constitutum. Scripta est a [[Vergilius|Vergilio]] in gratiam, tum [[Roma]]nae totius gentis, tum familiae imprimis [[gens Iulia|Iuliae]], quae originem referebat suam ad [[Iulus|Iulum]] sive [[Ascanius|Ascanium]], Aeneae [[filius|filium]] ex [[Creusa (filia Priami)|Creusa]], [[Priamus|Priami]] [[filia]]. In hanc porro [[familia]]m adscitus a [[Gaius Iulius Caesar|Iulio Caesare]] avunculo fuerat [[G. Iulius Caesar Octavianus Augustus|Octavianus]], tunc rerum potens, atque [[Aegyptus|Aegypto]] subacta, [[Marcus Antonius|Marco Antonio]] et [[Cleopatra VII (regina Aegypti)|Cleopatra]] interfectis, unus [[orbis terrarum|orbis]] Romani dominus. Scribi coepta est, a.U.c. 724 exeunte, Vergilii quadragensi, Octaviani tricensimo tertio (id est, anno [[31 a.C.n.]]), cum Octavianus in [[Asia]] non longe ab [[Euphrates|Euphrate]] [[hiems|hiemaret]]; atque ita Virgilius post adhibitam ''[[Georgica (Vergilius)|Georgicis]]'' extremam manum, continuo animum Aeneidi videtur applicuisse, et in ea annos, ut habet [[Servius]], undecim collocasse, quot ab eo tempore ad mortem Virgilii omnino numerantur. Secutus est Virgilius, ut in ''[[Bucolica|Bucolicis]]'' [[Theocritus|Theocritum]] et in ''Georgicis'' [[Hesiodus|Hesiodum]], ita in ''Aeneide'' [[Homerus|Homerum]], cuius [[Odysseus|Odysseam]] sex prioribus libris, [[Ilias|Iliadem]] sex posterioribus, expressit. == Contenta == === Liber I === Propositione et invocatione praemissis, [[narratio]] incipit a septimo Aeneae profectionis anno, quo tempore, Troianis e [[Sicilia]] in Italiam solventibus, [[Iuno]] tempestatem excitat conciliato sibi [[Aeolus|Aeolo]]. Cohibet tempestatem [[Neptunus (deus)|Neptunus]]. Naves Aeneae septem in portum [[Africa]]e se recipiunt, ceteris aliis alio disiectis. [[Venus (dea)|Venus]] apud [[Iovis|Iovem]] de filii calamitate queritur. Solatur eam [[Iuppiter]], praedicta Aeneae eiusque posteritatis futura felicitate. Mittitur [[Mercurius (deus)|Mercurius]], qui [[Karthago|Carthaginiensium]] animos Troianis placabiles reddat. Venus, specie venatricis sumpta, occurrit Aeneae, regionem [[Achates (mythologia)|Achate]] comite exploranti. Indicataque [[Dido]]nis et regionis conditione, utrumque nebula septum Carthaginem dimittit. Illic Aeneas, templum ingressus, primum in [[bellum Troianum|belli Troiani]] picturas incidit, deinde in Didonem, et in socios, quos fluctibus oppressos putaverat, Didone supplicantes. Dat se in conspectum Aeneas. A regina benigne excipitur. Accersitur per Achatem Ascanius, cuius in locum dolo Veneris [[Cupidus|Cupido]] suggeritur, ut Aeneae [[amor]]em erga [[Dido|Didonem]] instillet. Abeunt omnes in conclave ad convivium. === Liber II === [[Fasciculus:1875, Cézanne, Aeneas Meeting Dido at Carthage.jpg|thumb|upright=0.8|''Aeneas in Didonem Carthagini incidit.'' Pictura a [[Paulus Cézanne|Paulo Cézanne]] circa [[1875]] facta. [[Museum Artis Universitatis Princetoniensis]].]] [[Fasciculus:Hawara Papyrus 24, with line of Virgil's Aeneid repeated 7 times, Book 2, line 601. Recto. Latin language. 1st century CE. From Hawara, Egypt. On display at the British Museum in London.jpg|thumb|upright=0.8|Hawara Papyrus 24, ubi quidam versus ex ''Aeneide'' septies scribitur.<!--(probably a writing exercise) that translates: "It is not the hated face of Spartan Helen.").--> Ex {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Hawara||en|qid=Q26237}} in Aegypto, [[saeculum 1|saeculo primo]]. [[Museum Britannicum]] Londinii.]] Narrat Didoni Aeneas Troiani excidii seriem extremumque discrimen. [[Graecia|Graeci]] [[Bellum Troianum|decennali bello]] paene fracti, dolo capere urbem constituunt. Fugam simulant; circa [[Tenedos|Tenedum]] insulam latent; [[equus|equum]] abietis materie confectum relinquunt in castris, refertum Achaeorum principibus; qui in urbem Troiam, per fraudem [[Sino]]nis, cui fidem exitium [[Laocoon]]tis faciebat, inducitur. Noctu reserata eius alvo Graeci erumpunt. Admissoque exercitu, Troiam ferro et igni populantur. Somnio ab [[Hector]]e admonetur Aeneas ut fuga sibi consulat, sed ille, cum ducat vitam pro patria amittere honestius quam fuga se morti subripere, coacta manu, agmine facto, Graecos aliquot caedit. Sumptisque eorum armis, propter simillimam hostium formam, suorum telis fere obruitur. At vastata regia, Priamo Pyrrhi manu interfecto, Aeneas domum revertitur, Anchisae patri sacra Penatesque committit, eumque suis imponit humeris; et cum Ascanio filio, Creusaque uxore, fugam capit. Mox amissa Creusa cum ex urbe exire conarentur, iter ad eam quaerendam relegit. Occurrit mortuae uxoris umbra, monetque se a [[Cybele]] in [[Phrygia]] detineri. Reddit ille in montem [[Ida (mons)|Ida]]m, et cum sociis [[mare|mari]] fugam parat. === Liber III === [[Fasciculus:Aeneis 3 147.jpeg|thumb|upright=0.8|[[Penates]] Aeneam hortantur ut e [[Creta]] ad [[Italia]]m eat (Aen. 3.147 sqq.). Imago in manuscripto MS Vat. lat. 3225 ([[Bibliotheca Apostolica Vaticana]]).]] Pergit Aeneas enarrare Didoni casus suos, quorum altera pars hoc libro continetur, nempe navigatio. Aeneas, incensa Troia, classe viginti {?} [[navis|navium]] ad urbem [[Antandros|Antandrum]] clam fabricata, [[Thracia]]m defertur, ubi cum urbem conderet, territus prodigio caesi a [[Polymnestor]]e rege [[Polydorus|Polydori]], navigat in insulam [[Delos|Delum]], consulturus oraculum [[Apollo|Apollinis]], a quo monitus ut antiquam matrem exquireret, Anchisae interpretatione [[Creta]]m esse insulam ratus, Troianae gentis originem, eo contendit, urbemque novam aedificat. At inde peste depulsus, somniis monitus a [[Penates|Diis Penatibus]], [[Italia]]m vera esse Troianorum cunabula, Italiam petit. In itinere iactactus tempestate in insulas [[Strophas|Strophades]], infestas habet [[Harpyae|Harpyias]], quarum ex una audit se non prius in Italia fixurum sedes, quam fame coactus fuerit mensas absumere. Hinc [[Actium]] [[promontorium]] delatus, ibi ludos celebrat. Tum in [[Epirus|Epirum]] appulsus, [[Andromache]]n repperit, iam [[Helena|Heleni]] uxorem, et mortuo [[Pyrrhus|Pyrrho]] in [[Chaonia]] Epiri parte regnantem. Audit ab Heleno, rege eodem ac vate, sedem sibi a Diis in Italia paratam: eo loco, ubi suam albam inveniret triginta fetus enixam. Admonetur ab eodem, ne in proxima [[Italia]]e parte considat [[Graecia|Graecorum]] metu, qui ventis eo disiecti fuerant; tum ne [[Siculus|Siculum]] traiiciat fretum, metu [[Scylla (monstrum marinum)|Scyllae]] et [[Charybdis]]; sed deflexo ad occasum cursu [[Siciliam]] circumeat. Relicta igitur Epiro, [[Tarentum]], quae in vicina Italiae ora est, et Siciliae partem [[Aetna]]e monti proximam praetervectus. Hinc supplicem recipit [[Achemenides|Achemenidem]], socium [[Ulysses|Ulyssis]], ab eoque de feritate [[Cyclops|Cyclopum]] edoctus, observatis omnibus Heleni praeceptis, tandem [[Deparnus|Deparnum]], occidentalem Siciliae portum, obtinet, ubi moritur [[Anchises]]; atque hinc media aestate solvens Aeneas in Italiam, tempestate in Africam eicitur. Et hic finis est narrationis. === Liber IV === [[Fasciculus:Death Dido Cayot Louvre MR1780.jpg|thumb|upright=0.8|''[[Dido (Regina Carthaginis)|Dido Regina mortua]]'' (liber 4). [[Sculptura]] a {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Claudius Augustinus Cayot|Claudio Augustino Cayot|fr|qid=Q2976668}} (1667–1722) facta. [[Museum Lupariense]].]] [[Dido]] amores in Aenean suos [[Anna (Aeneis)|Annae]] sorori aperit. Eiusque consilio animum adiicit ad nuptias Iuno, ut Aeneam ab Italia avertat, agit cum Venere de conciliandis inter utrumque nuptiis. Aeneas ac Dido venatum abeunt, subortaque Iunonis artibus tempestate, confugiunt in antrum. Ibidemque falsum illud infaustumque coniugium perficitur. Iarbas, Gaetulorum rex, Iovis Ammonis filius, Didonis procus, advenam sibi praeferri indignans, apud Iovem graviter queritur. Iupiter, et eius precibus et fatis urgentibus adductus, Mercurium ad Aeneas mittit, qui eum abire in Italiam iubeat. Parat clam Aeneas omnia ad navigationem necessaria; quod suspicata Dido, precibus et lacrumis deterrere eum ab incepto, tum per se, tum per sororem conatur. Aeneas, iterum a Mercurio in somnis admonitus, [[nox|nocte]] intempesta vela ventis dedit. Dido doloris impatiens, exstructam simulatione sacri magici pyram conscendens, ipso Aeneae gladio sibi vitam adimit. === Liber V === Aeneas, e Libya in Italiam navigans, deflectere in Siciliam vi tempestatis cogitur; ubi ab Aceste Troiano benevole exceptus; patri, quem illic superiore anno mors abstulerat, anniversarium celebrat sacrum, ludosque quattuor, cursum navalem, ac pedestrem, caestuum pugnam, sagittarum eiaculationem, quibus addit Ascanius equestrem decursum. Interim Troianae mulieres, Iunonis impulsu, hortatu Iridis, taedio navigationis, incendunt naves; quarum quattuor exuruntur, ceterae immissa a Iove pluvia servantur. Quare suadet Aeneae Nautes, ut avecto secum iuvenum flore, senes ac mulieres in Sicilia relinquat. Firmat id consilium Anchises in somnis. Idemque suadet Aeneae ut appulsus in Italiam adeat Sibyllam; eaque duce descendat ad inferos, ubi posterorum seriem et eventus docebitur. Paret Aeneas patris monitis, et condita in Sicilia urbe Acesta, Neptuno per Venerem conciliato, solvit in Italiam; quo in curso [[Palinurus]] navis gubernator dormiens in mare excutitur. Delineatus est hic liber ad exemplum libri Iliad. 23 ubi ludi ab Achille ad tumulum Patrocli celebrantur. === Liber VI === Reppulsus Aeneas in Italiam ad Cumas, petit antrum [[Sibylla Cumana|Sibylla]] Deiphobes. Dumque varia Phoebo in [[templum|templo]] descripta contemplatur, iubetur victimas caedere. Peractisque sacrificiis, consulit Sibyllam de futuris eventibus, deque decensu ad inferos. Sibylla tria respondet: bellum ab Italis instare gravissimum; ramum aureum, inventu perdifficilem, adeunti inferos parandum esse; denique unum ex amicis in litore mortem interim obisse. Redit Aeneas ad suos, mortuum Misenum reperit; huius extruendo rogo dum exciditur sylva, [[columba]]e, [[aves]] Veneris, ad auream arborem Aeneam deducunt. Hic igitur funere perfunctus, nocturnisque sacrificiis ad [[Avernus|Avernum]] antrum inferorum numina veneratus, ad [[inferi|inferos]] descendit, Sibylla duce. Vidit illic: * I. In vestibulo, monstra varia. * II. In ripa fluviorum infernorum, umbras defunctorum aditum petentes; inque iis, Orontem, [[Palinurus|Palinurum]]. * III. In ipso flumine, Charonia portitorem, quem, secum de aditu rixantem, aurei rami conspectu demulcet. * IV. In limine, Cerberum, canem, quem sopit obiecta offa. * V. Ultra limen, sedes varias, quas incolebant: * Infantes * Iniusta morte damnati * Propria manu perempti * Amantes, in quibus Dido * Bellatores, inter quos [[Deiphobus]], alique Troiani et Graeci duces * VI. Ad sinistram, eminus carcerem vidit impiorum poenis destinatum, quem locum adire non possit; a Sibylla varia variorum supplicia edocetur, Gigantum, Salmonei, Lapitharum, Ixionis, Thesei, &c. * VII. Ad dextram verso itinere, pervenit ad Elysios campos, ubi multos heroum nactus, a Musaeo de loci incolarumque conditione, deque Anchisa, certior factus; in ipsum Anchisen incidit. * VIII. Anchises multa de animarum natura iuxta Pythagorae documenta praefatus, clarissimum quemque posterorum ad usque Augustum ei ostendit. * IX. Denique perlustratis omnibus, per eburneam somni portam Aeneas ad suos revertitur, et e Cumano litore, ad Caietanum navigat. === Liber VII === Aeneas e Cumano litore ad occidentem provectus, tumulata in Auruncorum litore Caieta nutrice sua praetergressus montem Circaeum, Circes habitatione et veneficiis infamem, ad ostia Thybridis appellitur. Tunc Latinus illinc [[Aborigines (mythologia)|Aboriginibus]] imperabat. Huic unica erat filia Lavinia, [[Faunus|Fauni]] oraculis destinata externo marito, Amatae tamen matris voluntate promissa Turno Rutulorum regi. Mittit Aeneas oratores Laurentum, in urbem Latini regiam. Latinus Aeneam non modo in socium, sed, oraculi memor, in generum admittit. Interim Iuno, prosperis Troianorum rebus offensa, evocat Alecto ex inferis. Alecto promum Amatam Latini uxorem ita concitat, ut illa Bacchi sacra simulans filiam abscondat in montibus. Turnum deinde furiis iisdem agit in bellum; et Troianos Latinosque invicem committit, occiso per Ascanium cervo, qui Tyrrheni pastoris regii filiae erat in deliciis. Omnibus bellum frementibus, Latinus unus obstitit; tamen Iunone ipsa belli portas aperiente, rem fatis permittere cogitur. Confluunt ad Turnum ex omnibus Italiae partibus auxilia: Mezentius, eiusque filius Lausus, cum Agyllinus; Catillus et Coras, cum Tiburtinus; Caeculus cum Praenestinis; &c. === Liber VIII === Turnus Venulum ad Diomedem mittit, ut eum ad belli societatem alliciat. Aeneas, Tyberini fluvii monitu, iter eodem consilio suscipit ad Evandrum, qui ex Arcadia profugus in Palation monte consederat. Evander, sacris Herculis tum intentus, Aeneam iisdem adhibet. Eorum originem edocet, victoriam scilicet Herculis de Caco, regionis illius insigni olim praedone. Tum Aeneam quadringentorum equitum subsidio iuvat. Iisdem Pallentem filium praeficit. Aeneam ad Tyrrhenos, expulso Mezentio, regem poscentes, cum certa regni auxiliique spe dimittit. Aeneas postridie parte altera copiarum secundo flumine ad suos remissa, cum altera Tyrrhenos adit. Interim Venus arma Aenea suo defert, a Vulcano fabricata: clypeum imprimis, in quo Aeneas res praeclare olim gerendas a Romanis posteris mira arte coelatas admiratur. Praecipuus eo in opere locus est Augusto, cuius egregiam de Antonio et Cleopatra Aegypti regina vectoriam, triplicemque triumphum fulgentius poeta describit. === Liber IX === Aenea conquirendis auxiliis apud Arcadas ac Tuscos occupato, Turnus admonetur a Iunone per Iridem, ut in castrensia novae Troiae munimenta impetum faciat. Troianis, ex Aeneae praescripto non egredientibus ad pugnam, Turnus eorum naves, oppidi lateri admotas, parat incendere; sed illae, cum ex Idaeae sylvae materia fabricatae olim fuissent, Idaeae matris beneficio mutantur marinas in Nymphas. Tum nocte imminente, circa oppidum excubiae disponuntur. Interim Troiani, de revocando per nuntios Aenea soliciti, dum inter se consultant, [[Nisus et Euryalus]], par nobile amicorum, ultro suscipiunt hanc provinciam. Laudati ab Ascanio, dimissique, caedem Rutulorum noctu magnam faciunt. Eorumque spoliis induti dum pergunt porro, a Latinis equitibus obviis occiduntur. Capita hastis affixa, et in castris erecta, agnoscuntur procul a Troianis, et ingentem in oppido luctum excitant, praesertim matris [[Nisus et Euryalus|Euryali]]. [[Turnus]] oppugnationem mane instaurat. Ascanius Numanum insolentius illudentem, emissa e muris sagitta configit. Quo successu elati, Pandarus et Bitias portas recludunt, et Rutulos subeuntes magna strage propellunt. Turnus facto impetu tandem irrumpit, sed clausis portis, hostium multitudine circumventus, paulatim recedit in eam oppidi partem quam Tyberis alluebat, et ut erat armatus in flumen desiliens ad suos natatu revertitur. === Liber X === Iupiter advocato Deorum concilio, frustra conatus Iunonem ac Venerem in concordiam adducere, de Troianorum Rutulorumque rebus inter se dissidentes. Pronunciat se neutrarum partium fore, sed fatis omnia permissurum. Rutuli ad oppugnandum, Troiani ad defendendum urbem redeunt. Aeneas, dies aliquot in Etruria commoratus, collectis inde auxiliis, ad suos redit, triginta navium classe auctus. Nymphas, e suis navibus eam in speciem paulo ante transformatas in itinere obvias habet. Ab iis de suorum periculo certior factus; sub primam lucem provectus in conspectum hostium, exercitum in litus exponit. Occurrunt Rutuli: commissoque gravi certamine, Pallas a Turno occiditur; cuius necem cum ulcisceretur Aeneas magna strage, et Ascanius eruptione facta copias paternis addiunxissit. Iuno Turnum praesenti periculo eripit, obiecta illi falsa Aeneae imagine; quam ille fugientem ad usque navem dum sequitur, retinaculis a Iunone ruptis, ad litora Ardeae proxima vi tempestatis abripitur. Mezentius pugnae pro Turno succedens, et filius Mezentii Lausus, ab Aenea occiduntur. === Liber XI === Postera die victor Aeneas de spoliis Mezentii trophaeum Marti erigit. Pallantis mortui corpus magno apparatu ad Evandri urbem remittit, ubi summo patris luctu excipitur. Latini oratores duodecim dierum inducias ab Aenea obtinent, et interim uterque exercitus cadavera suorum supremis honoribus prosequitur. Venulus, e Diomedis urbe redux, nullum inde spem esse auxilii, Latinis refert. Latinus rex, ea spe destitutus, convocato concilio, legatos ad Aeneam de pacis conditionibus mittendos censit. Addit Drances huic regis sententiae multa in Turnum belli auctorem convitia; quae [[Turnus]] amare, sed animose refellit. Paratum se professus singulari cum Aenea certamine commune periculum redimere. Iis ita rixantibus nuntiatur, Troiani exercitus expeditos equites planis itineribus Laurento imminere, Aeneam cum reliquis copiis per loca montibus impedita eodem contendere. [[Turnus]] cognito Aeneae consilio suas etiam copias bifariam dividit. Equites sub [[Camilla (persona Aeneidis)|Camilla]] et Messapo troianis equitibus opponit. Ipse cum ceteris montium angustias occupat, ut Aeneam opprimat insidiis. Diana mortem [[Camilla (persona Aeneidis)|Camillae]] praevidens, cum eam impedire non possit, saletm ultione providet: dimissa e caelo Nympha Opi, quae percussorem illius interimat. Commisso equestri proelio [[Camilla (persona Aeneidis)|Camilla]] ab Arunte occiditur, Aruns ab Opi. [[Camilla (persona Aeneidis)|Camillae]] nece consternati Rutuli fugam arripiunt. Cuius calamitatis nuntio ad Turnum perlato, is relictis, quas insederat, angustiis, auxilio suorum accurrit. Eodem subsequitur Aeneas. Imminente iam nocte castra utrique ante urbem collocant. === Liber XII === Fractis gemina pugna Latinis, Turnus cum Aenea singulari certamine dimicare statuit. Solemni sacramento conditiones certaminis foedusque a Latino, Aenea, Turnoque sancitur. Foedus a Iuturna, Turni sorore, Iunonis impulsu disturbatur. Primusque Tolumnius, falso augurio victoriam suis pollicitus, Troianos invadit. Aeneas sagitta vulneratus excedere cogitur e proelio, quo absente maximam stragem Turnus edit. Venus dictamno oherba vulnus Aeneae sanat. Is, refectis viribus, reversus ad pugnam Turnum nominatim vocat. Sed cum Iuturna, excusso Turni auriga Metisco, currum eius moderaretur, et ab Aeneae occursu detorqueret, ne congredi simul possent. Aeneas admoto ad urbis moenia exercitu, in propugnacula ignem coniicit. Hinc Amata, Turnum occisum rata, laqueo vitam sibi adimit. Turnus, ne urbs in hostium potestatem veniret, ad singulare certamen redit. Pugnant Aeneas et Turnus. Aeneas victor, cum Turni iugulo immineret, iamque ipsius precibus motus ad misericordiam deflecteret: viso in eius humeris Pallantis balteo, repente exardescit, hostemque interficit. A [[Maphaeus Vegius|Maphaeo Vegio]] liber tredecimus Aeneidis compositus est. ==Fons== Haec pagina textum incorporat ex [[Carolus Ruaeus|Caroli Ruaei]] "[http://www.thelatinlibrary.com/ruaeus.html Argumentum Aeneidos cum XII librorum argumentis]" == Bibliographia == {{Vide-etiam|Publius Vergilius Maro#Bibliographia}} ; Editiones et versiones *Perret, J. [[1977]]. ''Virgile: Énéide.'' Lutetiae: Les Belles Lettres. ; Eruditio * Anderson, William S., et Lorina N. Quartarone. ''Approaches to Teaching Vergil's Aeneid.'' Novi Eboraci: Modern Language Association, 2002. ISBN 9780873527729. * Anderson, William S. ''The Art of the Aeneid.'' Englewood Cliffs: Prentice-Hall, 1969. ISBN 0130471593. * {{cite book |title=Classical Epic: Homer and Virgil |last=Jenkyns |first=Richard |year=[[2007]] |publisher=Duckworth |location=Londinii |isbn=1853991333}} * Pöschl, Viktor. ''The Art of Vergil: Image and Symbol in the Aeneid.'' Ann Arbor: University of Michigan Press, 1970. ISBN 0472047353. * Putnam, Michael C. J. ''The Humanness of Heroes: Studies in the Conclusion of Virgil's Aeneid.'' Amstelodami: Amsterdam University Press, 2011. ISBN 9789089643476. * Rébelliau, Alfred. ''De Vergilio in informandis muliebribus quae sunt in Aeneide personis inventore.'' Parisiis: apud Hachette et socios, 1892. {{NexInt}} * [[Bibliotheca Nationalis Ucrainae Vernadskiana]] * ''"[[Facilis descensus Averno]]"'' ==Nexus externi== {{CommuniaCat|Aeneid|Aeneidem}} {{Vicifons|Aeneis}} {{Vicicitatio|Aeneis|Aeneidem}} *http://www.thelatinlibrary.com/verg.html *[http://www.skidmore.edu/classics/courses/metrica/graphics%20and%20sounds/sonkowsky.wav Magistrum Robertum Sonkowsky legentem Aeneidem audire] ** http://www.vox-latina-gottingensis.de/scripta/vergil/veraen01.htm Aeneis *''[https://books.openedition.org/obp/1925 Virgil, Aeneid, 4.1–299 ːLatin text, study questions, commentary and interpretive essays]'', Cambridge, 2012 (Classics Textbooks) [[Categoria:Aeneis|!]] [[Categoria:Carmina epica]] [[Categoria:Italiae scripta]] [[Categoria:Libri imperfecti]] [[Categoria:Litterae Latinae aevi Augustani]] [[Categoria:Mythologia Romana]] {{Myrias|Ars}}
https://la.wikipedia.org/wiki/Aeneis
la
22,128
2025-10-13T03:12:19Z
22
Aëroplanum
[[Fasciculus:Kitty-hawk.jpg|thumb|Aëroplanum [[fratres Wright|fratrum Wright]].]] [[Fasciculus:Concorde.planview.arp.jpg|thumb|Aëroplanum "Concordia" nominatum.]] [[Fasciculus:Hurricane.r4118.arp.jpg|thumb|Aëroplanum militare [[propulsorium|propulsorio]] instructum.]] [[Fasciculus:Collection of military aircraft.jpg|thumb|Aëroplana probanda ex [[NASA]].]] '''Aëroplānum''',<ref>[http://ephemeris.alcuinus.net/archi2008/nuntius1.php?id=470 ''Ephemeris'' 26 Iul. 2008, h.18:06]; [http://ephemeris.alcuinus.net/archi2012/nuntius1.php?id=1115 ''Ephemeris'' 21 Sept. 2012, h.14:32]; et alibi; [https://web.archive.org/web/20150506113643/http://www.radiobremen.de/nachrichten/latein/wochenrueckblick/latein/nachrichten1116.html ''Nuntii Latini Septimanales'' 25 Iul. 2014 (Radio Bremen)]; [https://web.archive.org/web/20140726112358/http://areena.yle.fi/radio/2299209 ''Nuntii Latini'' 1 Aug. 2014 (YLE - Finnia)]; et alibi.</ref><ref name=NSLO>[[Ebbe Vilborg]], ''Norstedts svensk-latinska ordbok'', editio secunda, 2009.</ref> vel '''aëriplānum''',<ref>Cfr. {{cite journal | last = Eichenser | first = P. Caelestis | date = [[28 Aprilis]] [[1964]] | title = Epistolarum inter socios commercium | url = https://archive.org/details/palaestralatina/palaestra_latina-188/page/n27/mode/2up | journal = Palaestra Latina | volume = 188 | issue = 4 | page = 430 | access-date = [[6 Maii]] [[2023]] }}: "Ergo melius dicatur aërivehiculum, aërināvis, aëriportus, sed aërodromus". Vide quoque {{cite journal | last = Eichenser | first = P. Caelestis | date = [[28 Aprilis]] 1965 | title = Epistolare inter socios commercium | url = https://archive.org/details/palaestralatina/palaestra_latina-193/page/n23/mode/2up | journal = Palaestra Latina | volume = 193 | issue = 1 | page = 23 | access-date = [[6 Maii]] [[2023]] }}: "Ceterum si ducis priorem partem vocabuli ‘aeroplani’ a ‘plānō’, melius dicas ‘aeriplanum’ quam ‘aeroplanum’".</ref><ref>{{cite web | last = Nouocomensis | first = Andreas | date = [[22 Maii]] [[2020]] | url = http://ephemeris.alcuinus.net/nuntius.php?id=1720 | website = Ephemeris | title = Aeronavis praeceps | access-date = [[6 Maii]] [[2023]] }}</ref><ref>{{cite web | author = [auctor ignotus] | date = [[22 Maii]] [[2005]] | url = http://ephemeris.alcuinus.net/archi2005/nuntii/eph48/index.php | website = Ephemeris | title = De filo aranearum magis quam chalybe renitente | access-date = [[6 Maii]] [[2023]] }}</ref> vel sine arte '''machina volatilis''',<ref name="NSLO" /> est [[vehiculum aërium]] aëre gravius, alis firmis instructum, gestu corporis cum potestate volandi, omnino uno pluribusve [[motrum|motris]] propulsum. Celeria sunt, sed strepitus eorum nonnumquam periculosus est. Si autem motris caret, planator{{dubsig}} sive [[aëronavis velivola]] appellatur, et, si sonus celeritatem superat, est [[aeroplanum supersonicum|aëroplanum supersonicum]]. Saepe in duas species dividuntur: aëroplana civilia, uti gestu, [[Periegesis|peregrinorum]], sanitaria et [[Aëroplanum insectatorium|bellica aëroplana]], gestu, copiarum, captionum et recognitu. Multae civitates copias aërias habent, quibus hostes in bello petere possunt. Iam diu — id est, a [[primum bellum mundanum|primo bello mundano]] — civitates aëroplanis utuntur in bellis. == Prima aëroplana == Prima machina volatilis ab [[Fratres Wright|Orvillo et Wilburo Wright]], fratribus [[CFA|Americanis]], anno [[1903]] constructa est.<ref name="WDL">{{cite web |url = http://www.wdl.org/en/item/11372/ |title = Telegram from Orville Wright in Kitty Hawk, North Carolina, to His Father Announcing Four Successful Flights, 1903 December 17 |website = [[World Digital Library]] |date = 1903-12-17 |accessdate = 2013-07-21 }}</ref> Sed primum aëroplanum sua potentia volans ab [[Albertus Santos Dumont|Alberto Santos Dumont]], viro Brasiliensi, anno [[1906]] [[Lutetia]]e constructum est. Aëroplanum Dumontii [[14-Bis]] appellatum putatur fuisse primum aëroplanum per se mobile. ==Aëroplana praeclara== === Aëroplana militaria === {{main|Aëroplanum militare}} * [[Bf-109]] (Germania 1937) * [[F-22|F-22 Raptor]] (CFA 1990) * [[Aëroplanum furtum]] * [[Aëroplanum insectatorium]] === Aëroplana civilia === * [[Airbus A380]] (Europa 2007) * [[Boeing 727]] (CFA 1963) * [[Tupolev Tu-154]] (Russia 1968) == Teleplana == {{main|Teleplanum}} {{NexInt}} {{vehicula}} * [[Aerodynamica]] * [[Aëroportus]] * [[Aëronavis]] * [[Calamitas vehiculi aeris]] * [[Aëronavis|Navis aeria]] * [[Gubernator aëroplani]] * [[Laophorum aerium|Laophorum aërium]] * [[Pyrauloplanum]] == Notae == <references/> == Bibliographia == *Bölkow, Ludwig, ed. [[1990]]. ''Ein Jahrhundert Flugzeuge: Geschichte und Technik des Fliegens.'' Dusseldorpii: VDI. ISBN 3-18-400816-9. *Grant, R. F. [[2003]]. ''Fliegen: Die Geschichte der Luftfahrt.'' Starnberg: Dorling Kindersley. ISBN 3-8310-0474-9. == Nexus externi == {{CommuniaCat|Aircraft|aëroplana}} [[Categoria:Inventiones Civitatum Foederatarum]] [[Categoria:Vehicula aëria]] {{Myrias|Technologia}}
https://la.wikipedia.org/wiki/A%C3%ABroplanum
la
5,099
2025-09-12T01:10:22Z
23
Augusta Praetoria
{{Capsa urbis Vicidata}} [[Fasciculus:Aosta.jpg|thumb|Despectus in Augustam Prætoriam e montibus]] '''Augusta Praetoria'''<ref>{{Castiglioni}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090424160615/http://www.igmi.org/pubblicazioni/atlante_tipi_geografici/pdf/toponomastica.pdf Alberto Nocentini, ''Toponimi italiani: origine ed evoluzione'' in "Toponomastica"]</ref><ref name="graesse">{{Graesse}}}</ref><ref name="CathHier" /> seu '''Augusta Praetoria Salassorum'''<ref name="graesse" /> ([[Lingua Italiana|Italiane]]: ''[[:it:Aosta|Aosta]]''; [[Lingua Francogallica|Francogallice]]: ''[[:it:Aoste|Aoste]]'') est [[Urbes Italiae|Urbs]] [[Italia]]e et [[Commune Italiae|municipium]], circiter 34&thinsp;580 incolarum, locus princeps [[Vallis Augustana|Liberæ Regionis Vallis Augustanæ]]. Urbani ''Augustani''<ref name="graesse" /><ref name="CathHier">Cf. {{CathHierDiocese|aost|Dioecesis Augustana}}</ref> vel ''Augustenses''<ref name="graesse" /> appellantur. == Insigne == <gallery> Fasciculus:Corona di città.svg|''[[Urbs Italiae]]'' </gallery> == Geographia == Augusta Prætoria in septentrionali [[Italia]] in valle fluminis [[Duria Maior|Duriae Maioris]] sita est, loco ubi viæ convallium [[Porta Magni Sancti Bernardi|Sancti Bernhardi Magnae]] et [[Convallis Sancti Bernardi Minor|Parvae]] inter se occurrunt. == Historia == Imperator [[Octavianus Augustus|Augustus]] valle a [[Terentius Varro Murena|Terentio Varrone Murena]] expugnata collocavit [[colonia]]m quam a se ipso Augusta appellavit anno [[15]] a.C.n. in situ [[Salassi|Salassorum]] [[Galli|Gallorum]] oppidi. Nonnulli [[Praetoriani]] urbem incolabant. Augusta Prætoria statio in [[via Francigena]] fuit, quæ in [[Medium Aevum|Aevo Medio]] peregrinos super transitum Magni Sancti Bernardi [[Roma]]m duxit. In [[Itinerarium Sigerici|itinerario Sigerici]] Augusta Prætoria (''Agusta'') statio XLVII fuit. Ab anno 1024 Vallis Augustae pars [[Comitatus Sabaudiae|comitatus]] postea [[ducatus Sabaudiae]] fuit, anno [[1718]] regni [[Regnum Sardiniae|Sardiniae]] usque ad unificationem Italiae anno [[1861]]. == Oeconomia == === Commeatus === Apud urbem statio [[ferrivia]]e lineae ab urbe [[Augusta Taurinorum]] et [[aëroportus]] ''Corrado Gex''<ref>[https://web.archive.org/web/20160303192805/http://www.avda-aosta.it/ Situs publicus aëroportus.]</ref> sunt. Ad septentrionem Augustae anno [[1965]] [[cuniculus Rupis Albae]] itineris ad Franciam constructus est. === Industria === Societas ''Cogne'' anno [[1909]] condita magnam [[ferraria]]m apud Augustam gerit.<ref>[http://www.cogne.com/ Situs publicus ferrariae Cogne Acciai Speciali.]</ref> == Clari cives == === Nati === * [[Anselmus Cantuariensis]] * [[Francus Lovignana]] == Aedificia egregia == Vestigia antiquitatis adhuc supersunt: muri turresque, [[Porta Praetoria]], arcus triumphalis, [[theatrum]], [[amphitheatrum]], pons. Monumenta medii aevi sunt [[Ecclesia cathedralis Augustae Praetoriae|ecclesia cathedralis Sanctae Mariae et Sancti Johannis]], ecclesia Sanctorum Petri et Ursi et [[Aquaeductus Arvou magni]]. * Ecclesia cathedralis Assumptionis B.M.V. et S. Ioannis Baptistae. == Lingua == Incolae Augustae Praetoriae praecipue lingua [[Lingua Arpitanica|Arpitanica]], lingua [[Lingua Romanica|Romanica]] Alpium occidentalium, utuntur.<ref>Corrado Grassi, Alberto A. Sobrero, Tullio Telmon: ''Introduzione alle dialettologia italiana''. Roma/ Bari 2006. ISBN 978-884206918-8. – Iannàccaro Gabriele, Dell’Aquila Vittorio: ''Investigare la Valle d’Aosta: metodologia di raccolta e analisi dei dati''. In: Rita Caprini (ed.): ''Parole romanze. Scritti per Michel Contini''. Alessandria 2003. ISBN 8876947167.</ref> == Institutiones == * Universitas Vallis Augustae Praetoriae * Museum archaeologicum Augustae Praetoriae * [[Saeptum nationale Grandis Paradisi]] == Provincia == Augusta Prætoria provincia non est; vide [[Provincia Augustana]]. == Ecclesia Catholica Romana == Augusta Praetoria sedes episcopalis et sedes [[Dioecesis Augustana]]<ref name="CathHier" /> est. == Fractiones, vici et loci in municipio == === Fractiones === ''Arpuilles, Beauregard, Bibian, Bioulaz, Borgnalle, Brenloz, Busséyaz, Cache, La Combe, Les Capucins, Chabloz, Champailler, Collignon, Cossan, Cotreau, Duvet, Entrebin, Excenex, Les Fourches, Laravoire, Montfleury, Movisod, Pallin, Papet, Pléod, Porossan, La Riondaz, La Rochère, Roppoz, Saraillon, Saumont, Seyssinod, Signayes, Talapé, Tsanté, Tzambarlet, Vignole''. == Municipia finitima == * [[Carvantium]] (seu [[Calventianum]]) (hodie vulgo ''[[:it:Charvensod|Charvensod]]''), * [[Fanum Sancti Christophori (Vallis Augustana)|Fanum Sancti Christophori]], * [[Ginodium]] (hodie vulgo ''[[:it:Gignod|Gignod]]''), * [[Gressanum]] (hodie vulgo ''[[:it:Gressan|Gressan]]''), * [[Pollenum]] (hodie vulgo ''[[:it:Pollein|Pollein]]''), * [[Roisanum]] (hodie vulgo ''[[:it:Roisan|Roisan]]''), * [[Sarra]] (hodie vulgo ''[[:it:Sarre|Sarre]]''). == Notae == <references /> {{NexInt}} * [[Vallis Augustana|Vallem Augustanam]], * [[Via Francigena|Viam Francigenam]], * [[Porta Magni Sancti Bernardi|Portam Magni Sancti Bernardi]], * [[Aquaeductus Augustae Salassorum]] * [[Urbes Italiae]]. == Nexus externi == {{CommuniaCat|Aosta|Augustam Prætoriam}} * [https://web.archive.org/web/20051217111929/http://www.comune.aosta.it/ Situs publicus urbis Augustae Praetoriae.] == Pinacotheca == <gallery> Map of comune of Aosta (region Aosta Valley, Italy).svg|Collocatio Finium Municipii Augustæ Praetoriæ in Valle Augustana. Porta pretoria Aosta1.jpg|[[Ianua Praetoria]]. Arco Augusto Aosta.jpg|Arcus triumphalis Augusti imperatoris. VSAostaRömMauer.jpg|Moenia Romana. 2143AostaCattedrale.jpg|[[Ecclesia cathedralis Augustae Praetoriae|Ecclesia cathedralis]]. Saint-Anselme, rue De Maistre_AO.JPG|Sculptura Anselmi Cantuariensis. Cogne acciai speciali 2.JPG|Ferraria Cogne. </gallery> {{urbs-stipula}} {{Capita regionum Italicarum}} [[Categoria:Augusta Praetoria| ]] [[Categoria:Alpes]]
https://la.wikipedia.org/wiki/Augusta_Praetoria
la
5,993
2025-06-14T03:27:28Z
25
Aquae Mattiacae
{{Capsa urbis Vicidata}} [[Fasciculus:Wiesbaden_Montage.jpg|thumb|[[hortus]]]] '''Aquae Mattiacae'''<ref>{{Graesse}}.</ref> sive '''Aquae Mattiacorum''' ([[Germanice]] ''Wiesbaden'') sunt urbs in [[Germania]] sita, caput [[Hassia]]e [[Terra Foederalis Germaniae|terrae foederalis]], numero incolarum secunda (post [[Francofurtum ad Moenum]]) huius terrae. Urbs viginti sex fontes habet et ibi fortasse omnium Germanarum veterrimae [[thermae]] sunt. Aquis Mattiacis [[Officium Rerum Statisticarum Foederale]] sedem habet. == Historia == Aquae Mattiacae inter annos [[6]] et [[15]] a [[Imperium Romanum|Romanis]] conditae sunt, qui iam fontes aquarum detexerunt. Anno [[260]] [[Alamanni]] urbem deleverunt. == Incolae noti == === Mortui === * Hic [[actor|histrio]] [[Eduardus Constantine]] vivebat et mortuus est. * [[1880]] - [[Manuel Constantinus Epureanu]], primus minister [[Romania]]e * [[1912]] - [[Laurentius Alma-Tadema]], pictor === Nati === * [[1848]] - [[Hermannus Alexander Diels]], philologus * [[1934]] - [[Carolus Rubricastellanus]], Latinista * [[Christina Schröder]] (* 1977 nata Köhler), rebus publicis versata et sodalis [[Christiana Democratica Unio Germaniae|Christianae Democraticae Unionis Germaniae]]. == Administratio == [[Fasciculus:Nikolauskirche WB.jpg|thumb|Ecclesia S. Nicolai in regione urbana Bierstadt]] [[Fasciculus:DelkenheimEvKircheTurm.JPG|thumb|Ecclesia evangelica Delkenheim]] [[Fasciculus:Schloss Freudenberg in Wiesbaden von Süden.jpg|thumb|Castellum Freudenberg regionis Dotzheim]] Sunt viginti sex circuli urbani Aquarum Mattiacarum, subter enumerati cum numeris incolarum anno 2011 relatis * Auringen, 3 399 * Biebrich, 37 259 * Bierstadt, 12 109 * Breckenheim, 3 421 * Delkenheim, 4 938 * Dotzheim, 26 234 * Erbenheim, 9 258 * Frauenstein, 2 359 * Heßloch, 695 * Igstadt * Klarenthal * Kloppenheim * Mainz-Amöneburg * Mainz-Kastel (Castellum Mattiacorum), 12 134 * Mainz-Kostheim * Medenbach * Wiesbaden-Mitte (media urbs), 21 159 * Naurod * Nordenstadt * Nordost * Rambach * Rheingauviertel * Schierstein * Sonnenberg * Südost * Westend, 16 690 == Notae == <references /> {{NexInt}} *[[717 Wisibada]] == Nexus externi == {{Fontes geographici}} {{Communia|Wiesbaden|Aquas Mattiacas}} * [https://web.archive.org/web/20051027072234/http://www.wiesbaden.tk/ Aquae Mattiacae] Urbis pagina officialis * [https://web.archive.org/web/20071023044158/http://wp1088285.wp123.webpack.hosteurope.de/webcamwbn.htm Machina cinematographica interretialis Aquis Mattiacis] {{Urbes Romanae Germaniae}} {{Urbes quae sunt capita terrarum foederalium Germanicarum}} [[Categoria:Aquae Mattiacae| ]] [[Categoria:Thermae Hassiae]] [[Categoria:Condita saeculo 1]] [[Categoria:Urbes Hassiae]]
https://la.wikipedia.org/wiki/Aquae_Mattiacae
la
2,728
2022-10-10T22:32:42Z
26
Atomus
[[Fasciculus:Stylised atom with three Bohr model orbits and stylised nucleus.png|thumb|Atomus cum [[nucleus atomicus|nucleo]] amborum [[proton]]ium et [[neutron]]ium et [[electron]]ibus tribus.]] [[Fasciculus:A New System of Chemical Philosophy fp.jpg|thumb|Illustratio e libro ''A New System of Chemical Philosophy'' (sc. ''Ratio Nova Philosophiae Chemiae'') ab Ioanne Dalton anno [[1808]] scripto.]] [[Fasciculus:Bohr atom animation 2.gif|thumb|In [[exemplar atomi Bohranum|Bohrano atomi exemplari]], nunc obsoleto, [[electron]] praesentis "saltus quanti" ab una [[orbita]] ad aliam facit.]] {{Res|Atŏmus}}<ref>''Atomus (-os), -ī'', f. {{TLL}} s.v. [https://web.archive.org/web/20220407200848/http://publikationen.badw.de/de/thesaurus/-/2.1045.jpg "atomus"].</ref> ({{pns|i|f|atomus}}; [[Graece]] ἄτομος,<ref>''Ἡ ἄτομος (φύσις)'', feminini generis, vel ''τὸ ἄτομον (σῶμα)'', neutri generis. {{LSJ}}</ref> "individuus") est particula fundamentalis [[elementum chemicum|elementorum chemicorum]]. Atomus e [[Nucleus atomi|nucleo]] [[Proton|protonum]] [[Neutron|neutronum]]<nowiki />que (cui ideo est [[onus electricum]] positivum), turbā [[electron|electronum]] circumdato, constat (ergo cuncta atomus est onere electrico neutrali). Elementa chemica numero protorum in suis atomis inter se differunt. Exempli gratia, quaelibet atomus quae undecim protones continet [[natrium]] est, et quaelibet quae viginti novem protones continet est [[cuprum]]. Atomi eodem numero protonum sed diverso numero neutronum [[isotopus|isotopi]] eiusdem elementi appellantur. Atomi valde parvi sunt, plerumque circiter 100 picometrorum latitudine. [[Pilus|Capillus]] humanus circiter millionem atomorum [[Carbonium|carbonii]] latus est. Atomi minores sunt quam brevissima longitudo undarum [[Lux|luminis]] visibilis, quod significat homines atomos cum [[Microscopium|microscopiis]] conventionalibus videre non posse. Tantae parvitatis sunt ut eorum mores [[physica]] classica accurate praedicere non possit ob effectus quanticos. Plus quam {{compendium|99.94%|“Nonaginta novem centesimae et nonaginta quattuor decemmillesimae (partes)”}} massae atomicae in nucleo continentur. Protones onus electricum positivum habent, et neutronibus nullum onus est, itaque nucleus est onere positivo. Electrones onus negativum habent, et haec onera contraria eos ad nucleum cohaerere faciunt. Si numeri protonorum et electronum aequales sunt, ut plerumque accidit, atomus est electrice neutralis. Si autem atomus plura electrones quam protones habet, onus electricum habet negativum et “[[ion]] negativum” (vel “anion”) vocatur. Contra, si plures protones quam electrones habet, onus habet positivum et “ion positivum” (vel “cation”) appellatur. Electrones cuiusque atomi ad protones nuclei atomici vi electromagnetica attrahuntur. Protones et neutrones in nucleo vi nucleari inter se attrahuntur. Haec vis plerumque fortior est quam vis electromagnetica, protones positivos inter eos repellens. Attamen, sub nonnullis condicionibus, vis electromagnetica fortius repellit quam vis nuclearis attrahit, et hoc casu nucleus scinditur et alia elementa relinquuntur. Hoc est genus [[fissio nuclearis|fissionis nuclearis]]. Atomi possunt ad alios atomos per vincula chemica cohaerere ad composita chemica, sicut [[Molecula|moleculas]] vel [[Crystallum|crystalla]], formanda. Facultas atomorum inter se cohaerendi et dissociandi est causa plurimarum mutationum physicorum quae in natura observantur. [[Chemia]] est scientia quae has mutationes investigat. Atomi secundum numerum protonum in [[systema periodicum|systemate periodico]] numerantur. ==Historia== [[Democritus]] [[philosophus]] [[Graecia|Graecus]] erat, qui cogitabat omnem [[materia]]m non esse dividuam.<!-- A-tomos Graece idem siginificat quod [[lingua Latina|Latine]] in-divid-uus. (Adnotavi qui sensus etymologiae inesset.) --> [[Isidorus Hispalensis]] docebat: :Atomos philosophi vocant quasdam in mundo corporum partes tam minutissimas ut nec visui pateant nec (tomnu), id est sectionem, recipiant; unde et (atomoi) dictae sunt. Hae per inane totius mundi inrequietis motibus volitare et huc atque illuc ferri dicuntur, sicut tenuissimi pulveres qui infusi per [[fenestra]]s radiis solis videntur. Ex his [[arbor]]es et [[herba]]s et fruges omnes oriri, ex his ignem et aquam et universa gigni atque constare quidam philosophi gentium putaverunt. . . . Atomus ergo est quod dividi non potest, ut in [[geometria]] punctus. [[Lucretius]] de atomis dixit in carmine ''[[De rerum natura (Lucretius)|de Rerum Natura]]'': "semina rerum" (1.59) nominat. [[Antonius Laurentius Lavoisier]] [[saeculum 18|saeculo duodevicensimo]] ''[[elementum|elementa]]'' chemica definxit. Secundum Lavoisier, elementum est materia quae per rationes [[chemia]]e non in alias materies solvi possunt; quod non est elementum est [[compositum chemicum|compositum]]. Nunc scimus composita ex atomis complurium elementorum facta esse; elementa autem ex atomis tantum iisdem. Exempli gratia, [[aqua]], H<sub>2</sub>0, duas atomos [[hydrogenium|hydrogenii]] et unam atomum [[oxygenium|oxygenii]] habet; aqua non est elementum, sed compositum. Per [[saeculum 19|saeculum undevicensimum]], homines [[chemia]]e et [[physica]]e periti de forma et actionibus atomorum cogitabant. Anno [[1869]], [[Demetrius Mendeleev]] [[systema periodicum]] primum edidit, ubi videntur magnitudines et formae atomorum omnium elementorum. Anno [[1898]], [[Maria Curie]] non modo [[uranium]] sed alia quoque elementa [[radioactivitas|radioactivitatem]] habere demonstravit. Anno [[1913]] [[Nicolaus Bohr]] exemplar formae atomorum fecit persimile ei quo iam utimur: descripsit quomodo electrones ambitus circum nucleum faciant. ==Plus== Si numerus [[electron]]um inaequalis [[numerus atomicus|numero]] [[proton]]um sit, non de atomo, sed de [[ion]]te dicitur. Artes [[chemica]] et [[physica]] sunt [[Scientia (ratio)|scientiae]], quae de atomis docent: chemica docet atomos et ionta fingere molecula et alias structuras materiei; physica docet de compositione atomorum et de transmutatione atomorum (fissione vel fusione nucleorum). {{NexInt}} *[[Bomba atomica]] *[[Clinamen]] *[[Energia nuclearis]] *[[Isotopus]] *[[Kaonium]] *[[Nanotechnologia]] *[[Particula]] *[[Particula elementaria]] *[[Physica nuclearis]] *[[Radioactivitas]] ==Notae== <references/> ==Bibliographia== *L'Annunziata, Michael F. [[2003]]. ''Handbook of Radioactivity Analysis.'' Academic Press. ISBN 0124366031. *Beyer, H. F., et V. P. Shevelko. [[2003]]. ''Introduction to the Physics of Highly Charged Ions.'' CRC Press. ISBN 0750304812. *Bransden, B. H., et C. J. Joachain. [[2003]]. ''Physics of Atoms and Molecules.'' Harlow: Prentice Hall. ISBN 058235692X. *Choppin, Gregory R., Jan-Olov Liljenzin, et Jan Rydberg. [[2001]]. ''Radiochemistry and Nuclear Chemistry.'' Elsevier. ISBN 0750674636. *Demtröder, Wolfgang. [[2002]]. ''Atoms, Molecules and Photons: An Introduction to Atomic- Molecular- and Quantum Physics.'' Springer. ISBN 3540206310. *[[Ricardus Feynman|Feynman, Richard]]. [[1995]]. ''Six Easy Pieces.'' The Penguin Group. ISBN 0140276661. *Foot, C. J. [[2005]]. ''Atomic Physics.'' Oxonii: Oxford University Press. ISBN 0198506953. *Fowles, Grant R. [[1989]]. ''Introduction to Modern Optics.'' Courier Dover Publications. ISBN 0486659577. *Gangopadhyaya, Mrinalkanti. [[1981]]. ''Indian Atomism: History and Sources. Atlantic Highlands Nivae Caesareae: Humanities Press. ISBN 039102177X.'' *Goodstein, David L. [[2002]]. ''States of Matter.'' Courier Dover Publications. ISBN 048649506X. *Jevremovic, Tatjana. [[2005]]. ''Nuclear Principles in Engineering.'' Springer. ISBN 0387232842. *Karschenboim, S. G., et V. B. Smirnov, edd. [[2003]]. ''Precision Physics of Simple Atomic Systems.'' Berolini: Springer. ISBN 3540404899. *Kirchhoff, Hans-Werner. [[2001]]. ''Vorstellungen vom Atom 1800–1934.'' Aulis Verlag Deubner. ISBN 3761423004. *Krage, Helge. [[2012]]. ''Niels Bohr and the Quantum Atom: The Bohr Model of Atomic Structure, 1319-1925.'' Oxonii: Oxford University Press. ISBN 9780199654987. *Lequeux, James. [[2005]]. ''The Interstellar Medium.'' Springer. ISBN 3540213260. *Liang, Z.-P., E. M. Haacke, et J. G. Webster, eds. [[1999]]. ''Encyclopedia of Electrical and Electronics Engineering: Magnetic Resonance Imaging.'' John Wiley & Sons. ISBN 0471139467. *Lichtenberg, D. B. [[2007]]. ''The Atom and the Universe.'' Singapore: World Scientific. ISBN 9789812706065. *Mills, Ian, Tomislav Cvitaš, Klaus Homann, Nikola Kallay, et Kozo Kuchitsu. [[1993]]. ''Quantities, Units and Symbols in Physical Chemistry.'' Ed. secunda. International Union of Pure and Applied Chemistry, Commission on Physiochemical Symbols Terminology and Units. Oxoniae: Blackwell Scientific Publications. ISBN 0632035838. *Myers, Richard. [[2003]]. ''The Basics of Chemistry.'' Greenwood Press. ISBN 0313316643. *Padilla, Michael J., Ioannis Miaoulis, et Martha Cyr. [[2002]]. Prentice Hall Science Explorer: Chemical Building Blocks. Prentice-Hall, Inc., Upper Saddle River, Novae Caesareae. ISBN 0130540919. *Pfeffer, Jeremy I., et Shlomo Nir. [[2000]]. ''Modern Physics: An Introductory Text.'' Imperial College Press. ISBN 1860942504. *Ponomarev, Leonid I. [[1993]]. ''The Quantum Dice.'' Ed. 2a. Institute of Physics Pub. ISBN 0750302518. *Preston, Diana. [[2005]]. ''Before the Fallout: From Marie Curie to Hiroshima.'' Novi Eboraci: Walker. ISBN 9780802714459. *Pullman, Bernard. [[1995]]. ''L’atome dans l’histoire de la pensée humaine.'' Lutetiae: Fayard. ISBN 2213594635. *Shultis, J. Kennth, et Richard E. Faw. [[2002]]. ''Fundamentals of Nuclear Science and Engineering.'' CRC Press. ISBN 0824708342. *Siegfried, Robert. [[2002]]. ''From Elements to Atoms: A History of Chemical Composition.'' Transactions of the Americal Philosophical Society, 92, 4. American Philosophical Society. ISBN 0871699249. *Sills, Alan D. [[2003]]. ''Earth Science the Easy Way.'' Barron's Educational Series. ISBN 0764121464. *Silvestroni, Paolo. [[1996]]. ''Fondamenti di chimica,'' editio decima, CEA. ISBN 8840809988. *Smirnov, Boris M. [[2003]]. ''Physics of Atoms and Ions.'' Springer. ISBN 038795550X. *Teresi, Dick. [[2003]]. ''Lost Discoveries: The Ancient Roots of Modern Science: From the Babylonians to the Maya.'' Novi Eboraci: Simon & Schuster. ISBN 074324379X. *Lide, David R., ed. [[2002]]. ''Handbook of Chemistry & Physics.'' Ed. 88a. CRC. ISBN 0849304865. *Woan, Graham Woan. [[2000]]. '' The Cambridge Handbook of Physics.'' Cantabrigiae: Cambridge University Press. ISBN 0521575079. *Zaider, Marco, et Harald H. Rossi. [[2001]]. ''Radiation Science for Physicians and Public Health Workers.'' Springer. ISBN 0306464039. *Zumdahl, Steven S. [[2002]]. ''Introductory Chemistry: A Foundation.'' Ed. 5a. Houghton Mifflin. ISBN 0618343423. ==Nexus externi== {{CommuniaCat|Atoms|atomos}} *[http://www.fh-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost07/Isidorus/isi_et13.html Isidorus Hispalensis: De etymologiarum liber XIII De mundo et partibus,] Caput II De Atomis *[http://www.atomicarchive.com/index.shtml Archivum Atomicu,] www.atomicarchive.com {{1000 paginae}} {{Myrias|Physica}} [[Categoria:Atomi]] [[Categoria:Chemia]] [[Categoria:Notiones in physica]] [[Categoria:Physica atomica]] [[Categoria:Physica nuclearis]]
https://la.wikipedia.org/wiki/Atomus
la
11,362
2025-06-23T21:46:46Z
27
Augur
[[Fasciculus:Augur, Nordisk familjebok.svg|thumb|Augur cum [[avis|ave]].]] '''Augur''' (-is, ''m'') in [[religio Romana|religione Romana]] fuit [[vir]] qui sacras [[avis|aves]] [[auctoritas|auctoritate]] publica alebat, custodiebat, observabat, atque ex iis [[ars futurorum praenoscendorum|futura divinabat]]. Multus fuit augurum et usus et honos apud [[Romani antiqui|Romanos antiquos]]. Tanta sacerdotio augurum erat auctoritas, ut nihil [[bellum|bello]] domique Romani gererent, nisi prius per augures deorum voluntatem explorassent. Augures initio tres fuerunt, a Romulo creati, ad quinque autem a Numa creati; posterioribus quidem temporibus, collegium augurum saepe ampliatum est. == Plura legere si cupis == *Dominique Briquel, "Art augural et Etrusca disciplina. Le debat sur l'origine de l'augurat romain" in ''La divination dans le monde étrusco-italique, 3.'' Actes de la table ronde, Paris, Ecole normale supérieure, 22 mars 1986ː 68-100. *Linderski, i. [[1986]]. "The Augural Law," ''ANRW'' 2 (16): 3. [https://fr.scribd.com/doc/190521670/J-Linderski-The-Augural-Law-ANRW-II-16-3-1986 Textus.] {{NexInt}} *[[Augurium]] *[[Augurium Salutis]] *[[Haruspex]] *[[Lituus]] [[Categoria:Religio Romana]]
https://la.wikipedia.org/wiki/Augur
la
1,214
2024-02-10T15:17:24Z
28
Augurium
'''Augurium''' sacrarum [[aves|avium]] ab [[augur]]e quod [[astrologia]]e educatio est, animadversio atque ex iis [[ars futurorum praenoscendorum|rerum futurarum divinatio]]. Ex volatu avium capiebant Romani [[augurium prosperum]] quidem, si a sinistra parte auguris advolassent, [[augurium adversum]] autem, si dextera. Etiam e fulmine laevo laetum, e dextero triste augurium putabant. == Nexus externi == * Paul Sheridan, "[http://www.anecdotesfromantiquity.net/the-sacred-chickens-of-rome/ The Sacred Chickens of Rome]" (2015) apud ''Anecdotes from Antiquity'' {{Reli-stipula}} [[Categoria:Religio Romana]]
https://la.wikipedia.org/wiki/Augurium
la
614
2024-06-28T20:40:34Z
16
Architectura
{{Latinitas}} [[Fasciculus:View of Santa Maria del Fiore in Florence.jpg|thumb|upright=1.4|alt=View of Florence showing the dome, which dominates everything around it. It is octagonal in plan and ovoid in section. It has wide ribs rising to the apex with red tiles in between and a marble lantern on top.|[[Philippus Brunelleschi]], [[tholus|tholum]] [[Cathedralis Florentiae]] [[aedificium|aedificans]], non solum [[cathedralis|cathedralem]] et [[urbs|urbem]], sed etiam partes et statum architectorum convertit.<ref>Museo Galileo, Museum and Institute of History and Science, [http://brunelleschi.imss.fi.it/itineraries/place/TheDomeOfSantaMariaFiore.html ''The Dome of Santa Maria del Fiore''] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130401072804/http://brunelleschi.imss.fi.it/itineraries/place/TheDomeOfSantaMariaFiore.html |date=1 Aprilis 2013 }}.</ref><ref>Giovanni Fanelli, ''Brunelleschi'' (Florentiae: Becocci, 1980), capitulum ''The Dome,'' 10–41.</ref>]] '''Architectura''' (a [[lingua Graeca|Graeco]] ''ἀρχιτέκτων,'' ab ''ἀρχι-'' '[[dux]]' + ''τέκτων'' '[[creatio|creator]], [[aedificium|aedificator]]') est [[ars]] et [[scientia (ratio)|scientia]] [[aedificium|aedificiorum]] aliarumque [[structura]]rum [[destinatio|destinandarum]], [[designatio|designandarum]], [[constructio|construendarum]].<ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/topic/architecture|title=architecture|work=Encyclopedia Britannica|access-date=27 Octobris 2017}}.</ref> Opera architecturalia, formam [[aedificium|aedificiorum]] habentia, saepe [[signum|signa]] [[cultura]]e et [[opus artis|operis artis]] videntur. Identitas [[civilizatio]]num [[historia|historicarum]] saepe in earum exstantibus rebus gestis invenitur.<ref>{{cite book|editor=Daniel Cilia|date=[[2004]]|first=Anthony|last=Pace|chapter=Tarxien|title=Malta before History: The World’s Oldest Free Standing Stone Architecture|publisher=Miranda Publishers|pages=|isbn=978-9990985085}}.</ref> [[Vitruvius]] docet: :Architecti est [[scientia (ratio)|scientia]] pluribus [[disciplina|disciplinis]] et variis [[eruditio]]nibus ornata, cuius iudicio probantur omnia quae ab ceteris artibus perficiuntur opera. Ea nascitur ex [[fabrica (officina)|fabrica]] et ratiocinatione. Fabrica est continuata ac trita usus meditatio ad propositum deformationis, quae [[manus|manibus]] perficitur e [[materia]], cuiuscumque generis opus est. Ratiocinatio autem est, quae res fabricatas sollertiae ac rationis [[proportio]]ne demonstrare atque explicare potest.—[[De architectura (Vitruvius)|De arch]]. I 2.18 et sqq. == Architecturae theoria == [[Theoria]] architecturae cum [[aesthetica]], ramus [[philosophia]]e, coniuncta est, velut [[semantica]] sua, quae est studium significationis, denique relationibus incrementorum [[cultura]]e. Complures architecti et philosophi, ut [[Plato]], [[Michael Foucault]], [[Aegidius Deleuze]], [[Robertus Venturi]], [[Ludovicus Wittgenstein]] ad theoriam architecturae contribuerunt. == Historia == [[Fasciculus:Plan d'exécution du second étage de l'hôtel de Brionne (dessin) De Cotte 2503c – Gallica 2011 (adjusted).jpg|thumb|upright=1.25|alt=Plan d'exécution du second étage de l'hôtel de Brionne (dessin) De Cotte 2503c – Gallica 2011 (adjusted)| [[Designatio soli|Designatio]] tabulationis secundae Hôtel de Brionne [[Lutetia]]e sitae, [[1734]].]] Fines architecturae antiquae multiplices sunt. [[Monumentum|Monumenta]] fecerunt saepe [[imperator]]es ad victorias celebrandas (vide exempli gratia [[Roma]]e arces quasdam). Homines [[templum|templa]] aedificaverunt, ut pietatem demonstrarent, aut ad se [[numen|numina]] verterent. [[Aquae ductus]] aedificaverunt, ut [[aqua]]m salubri potu ad urbes vel castra ducerent. Vide etiam hos commentarios: * [[Architectura antiqua]] * [[Architectura mediaevalis]] (vide [[opus romanum]], [[opus francigenum]]) * [[Architectura gothica]] * [[Architectura Renascentiae]] * [[Architectura Georgiana]] * [[Architectura moderna]] * [[Architectura sacra]] ==Notae== <references/> == Bibliographia == * Carolus de Aquino. [[1734]]. ''Vocabularium architecturae aedificatoriae.'' Romae. [https://archive.org/details/b30409615/page/n7/mode/2up Textus apud ''Internet Archive.''] * Comaroff Joshua, et Ker-Shing Ong. [[2013]]. ''Horror in Architecture.'' Franciscopoli: Oro Editions. * Confurius, Gerrit. [[2017]]. ''Architektur und Geistesgeschichte: Der intellektuelle Ort der europäischen Baukunst.'' Bielefeld: Transcript. ISBN 978-3-8376-3849-3. * Hellman, Louis. [[1988]]. ''Architektur für Anfänger (Architecture A-Z - A Rough guide).'' Reinbek bei Hamburg: Rowohlt. ISBN 978-3-499-17551-0. * Hipp, Hermann, et Ernst Seidl, eds. [[1996]]. ''Architektur als politische Kultur. philosophia practica."' Berolini: Reimer. ISBN 3-496-01149-1. * Koch, Wilfried. [[2006]]. ''Baustilkunde: Europäische Baukunst von der Antike bis zur Gegenwart.'' Ed. vicensima septima. ISBN 978-3-577-10089-2. *Martin, Roland. [[1988]]. ''Greek architecture: architecture of Crete, Greece, and the Greek world.'' Novi Ebroaci: Electa/Rizzoli. ISBN 0847809684 *''Nineteenth and twentieth century architecture.'' [[1976]]. Novi Eboraci: Garland Publishing. ISBN 0824024214. {{NexInt}} {{div col|2}} *[[Acustica architectonica]] *[[Aedificium]] *[[Architectus]] *[[Ars oculorum]] *[[Basilica]] *[[Caeliscalpium]] *[[Domus]] *[[Fora Imperialia]] *[[Ingeniaria terrae motuum]] *[[Stadium]] *[[Tectum displuviatum]] *[[Templum]] {{div col end}} == Nexus externi == {{Grc|Ἀρχιτεκτονική}} *[https://web.archive.org/web/20150801042518/http://biomimetic-architecture.org/ Architectura Biomimetica,] architectura natura inflata *[http://www.architecture.com Architecture.com], Architecture.com, [[Royal Institute of British Architects]] divulgatum *[https://web.archive.org/web/20100712075146/http://www.arch-library.com/ Arch-library.com] *[[Bibliotheca Augustana]] [http://www.fh-augsburg.de/~harsch/museum/mus_port.html Museum virtuale: Architectura, Sculptura, Pictura] (Praehistoria) *[https://web.archive.org/web/20091009095018/http://www.uia-architectes.org/texte/england/Menu-7/1-musees.html Sedes architecturae et musea in orbe terrarum], index nexuum ex [[International Union of Architects]] *[http://www.structurae.de Structurae] *[[Vitruvius|Vitruvii]] [http://www.fh-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lsante01/Vitruvius/vit_intr.html ''De architectura''] *[http://www.worldarchitecture.org Worldarchitecture.org], databasis architecturae orbis terrarum == Pinacotheca == ;Architectura moderna <gallery> Fasciculus:Aleksandria raamatukogu IMG 0119.JPG|[[Planetarium Bibliothecae Alexandrinae]], pars [[Bibliotheca Alexandrina (nova)|Bibliothecae Alexandrinae]], [[Alexandria]]e situm. Fasciculus:20090518 Trump International Hotel and Tower, Chicago.jpg|[[Deversorium Et Turris Internationalis Trump (Sicagum)|Deversorium Et Turris Internationalis Trump]], [[Sicagum|Sicagi]] sita. Fasciculus:Petronas Towers, Kuala Lumpur (3321472593).jpg|[[Turres Petronas|Turres ''Petronas'']], in ''[[Kuala Lumpur]]'' sitae. Fasciculus:Izumi Garden Tower from Tokyo Tower.jpg|[[Turris Hortensia Izumi|Turris Hortensia ''Izumi'']], [[Tokium|Tokii]] sita. Fasciculus:HK Bank of China Tower View.jpg|[[Turris Argentariae Sinensis (Hongcongum)|Turris Argentariae Sinensis]], [[Hongcongum|Hongcongi]] sita. Fasciculus:Sydney Opera House Sails.jpg|[[Theatrum Operaticum Sydneianum]], [[Sydneium|Sydneii]] situm. Fasciculus:Shiodome City Center 2012.JPG|[[Medium Urbanum Shiodome|Medium Urbanum ''Shiodome'']], [[Tokium|Tokii]] situm. Fasciculus:Turningtorso2011.jpg|[[Thyrsus Vertens]], [[Malmogia]]e situs. Fasciculus:Ryugyong Hotel - August 27, 2011 (Cropped).jpg|[[Deversorium Ryugyeong]], in [[Pyeongyang]] situm. Fasciculus:30 St Mary Axe, 'Gherkin'.JPG|''[[30 St Mary Axe]]'', [[Londinium|Londinii]] situm. Fasciculus:Nya hovrätten, Malmö, 11-09-2013.jpg|[[Iudicium Superius Scaniae et Blekingiae]], [[Malmogia]]e situm. Fasciculus:FallingwaterWright.jpg|[[Aqua Cadens]], a [[Franciscus Lloyd Wright|Francisco Lloyd Wright]] designata. </gallery> ;Architectura moderna vetustior <gallery> Fasciculus:Bauhaus-Dessau main building.jpg|[[Bauhaus]], facultas architecturae Dessau ab [[1925]], a [[Gualterius Gropius|Gualterio Gropio]] designata. </gallery> ;Architectura vetustior <gallery> Fasciculus:HT village house 4.jpg|Architectura vernacularis [[Dania]]e. Fasciculus:Bayon Angkor Spiegelung.jpg|''[[Angkor]]'' [[Cambodia]]e. Fasciculus:Taj Mahal in March 2004.jpg|[[Taj Mahal]] [[India]]e. Fasciculus:La Rotonda.png|''[[La Rotonda]]'' [[Italia]]e, ab [[Andreas Palladius|Andrea Palladio]] designata. </gallery> ;Architectura Renascentiae litterarum <gallery style="text-align:left;" mode="packed" widths=100px heights=100px> Fasciculus:Petersdom von Engelsburg gesehen.jpg|[[Basilica Vaticana]], [[Civitas Vaticana|Civitatis Vaticanae]] sita. Fasciculus:Aerial image of Château de Chambord (view from the southeast).jpg|[[Castellum Chambord|Castellum ''Chambord'']], in ''[[Chambord (Lidericus et Carus)|Chambord]]'' sita. Fasciculus:House of the Blackheads, Riga, Latvia-24June2009.jpg|[[Domus Capitum Nigrorum]], [[Riga]]e sita. </gallery> ;Architectura mediaevalis <gallery> Fasciculus:Wells.cathedral.front.arp.jpg|[[Ecclesia Cathedralis Wellensis]], [[Wellae|Wellarum]] sita. Fasciculus:Lund domkyrkan2007.jpg|[[Ecclesia Cathedralis Lundensis]], [[Lunda]]e sita. Fasciculus:The Great Wall of China at Jinshanling.jpg|[[Murus Sinicus|Murus Sinicus Grandis]]. Fasciculus:Bodiam Castle fromthe north.jpg|[[Castellum Bodiam|Castellum ''Bodiam'']], prope [[Pons Roberti|Pontem Roberti]] sita. Fasciculus:Chateau-de-Vincennes-donjon.jpg|[[Castellum Vilceniense]], [[Vilcenia]]e sita. </gallery> ;Architectura antiqua <gallery> Fasciculus:0 Pantheon - Piazza della Rotonda - Rome (1a).JPG|[[Pantheum]], [[Roma]]e situm. Fasciculus:GR-acropolis-parthenon.jpg|[[Parthenon]], [[Athenae|Athenis]] situs. Fasciculus:Luxor Temple Obelisk.JPG|[[Obeliscus]] in [[Templum Luxorense|Templo Luxorensi]], [[Luxor]]is siti. Fasciculus:Rom (IT), Kolosseum -- 2024 -- 0610.jpg|[[Amphitheatrum Flavium]], sive novia longitudine Colosseum, [[Roma]]e situm. Fasciculus:Kheops-Pyramid.jpg|[[Pyramis Cheopis]], [[Necropolis Gizensis|Necropoli Gizensi]] situm. Fasciculus:Bridge Alcantara.JPG|[[Pons Alcantarensis]], [[Alcantara]]e situs. Fasciculus:Aqueduct of Segovia 08.jpg|[[Aquae Ductus Segoviensis]], [[Segovia]]e situs. </gallery> {{ars et litterae}} [[Categoria:Architectura|!]] {{1000 paginae}} {{Myrias|Ars}}
https://la.wikipedia.org/wiki/Architectura
la
10,566
2025-09-19T17:30:27Z
30
Apocrypha
'''Apocrypha''' ([[Graece]], 'abscondita') sunt [[liber|libri]] qui ad [[Biblia|Biblia Sacra]] certorum [[Religio Christiana|Christianorum]] non pertinere dicuntur, a [[persona|personis]] biblicis scripti vel ab aliis cum biblicis libris consociati. Alii pulchri habentur textus Christianae vel [[Iudaismus|Hebraicae]] [[Fides|fidei]]; alii [[Haeresis|haereses]] a Christiana fide seiunctas promovere putantur. Cum non sint pars [[Canon (Biblia)|canonis Scripturarum]], elenchus generalis non exstat. ==Libri== Libri sequentes plerumque a [[Protestantes|Protestantibus]] inter Apocrypha cum [[Vetus Testamentum|Vetere Testamento]] consociati referuntur: *[[Liber Tobiae|Liber Thobis]] *[[Liber Iudith]] *[[Liber Ecclesiasticus|Liber Sirach]] ([[Ecclesiasticus]]) *[[Liber Sapientiae]] *[[Liber Baruch]] *Liber Enoch *Assumptio Moisis *Liber III Esdrae *Liber IV Esdrae *Apocalypsis Baruch *Apocalypsis Abraham *Liber Iubilaeorum *[[Additamenta Danielis]] *[[Additamenta Estheris]] *[[Liber I Maccabaeorum]] *[[Liber II Maccabaeorum]] *Liber III Maccabaeorum *Liber IV Macchabaeorum *[[Oratio Manasse]] Ex iis Liber Thobis, Liber Iudith, Liber Sirach (Ecclesiasticus), Liber Sapientiae, Liber Baruch necnon libri primus et secundus Maccabaeorum (qui omnes in versione Graeca Veteris Testamenti iuxta [[Septuaginta|LXX]] interpretes inveniuntur) ad Canonem Bibliorum [[Religio Catholica|Catholicum]] pertinent. {{NexInt}} * [[Libri deuterocanonici]] * [[Novi Testamenti apocrypha]] * [[Septuaginta]] {{Biblia}} [[Categoria:Veteris Testamenti apocrypha|!]]
https://la.wikipedia.org/wiki/Apocrypha
la
1,556
2026-01-26T01:57:57Z
31
Albis
{{videdis|Albis (discretiva)}} '''Albis'''<ref name=Gr>{{Graesse}}</ref> est flumen magnum in [[Res publica Bohemica|re publica Bohemica]] [[Germania]]que, quod in [[Mare Germanicum|Oceanum Fresonicum]] fluit. Alia nomina sunt ''Alba'', ''Albea'', ''Albia'', ''Albius'', ''Alpia'', ''Alvea'', ''Heilba'', ''Helbia'' et ''Herlba''.<ref name=Gr>{{Graesse}}</ref> [[Fasciculus:Koenigstein_Saxony_pic01_2007_04_22.jpg|thumb|Albis fluvius visus a Saxo Regali vulgo ''Königstein'']] [[Fasciculus:Lauf der Elbe.png|thumb|Cursus Albis]] == Geographia == Fontes Albis sunt in [[montes gigantuim|montibus Gigantium]] in [[Cechia]], qui ad [[Sudeti montes|Sudetos]] pertinent. Urbs maxima ab Albe percursa est [[Hamburgum]]; [[Dresda]] in [[Saxonia]] et [[Magdeburgum]] in [[Saxonia-Anhaltium|Saxonia-Anhaltio]] sunt urbes aliae ad Albem sitae. [[Multavia]] ex [[silva Gabreta|Gabreta]] et [[silva Bohemica|Bohemica]] silvis delabens, in Albem apud [[Melnica|Melnicam]] fluit. Apud [[Cuxhaven]] Albis mari [[Mare Germanicum|Germanico]] influit. Flumen primum a [[Pomponius Mela|Pomponio Mela]] notum est. == Flumina influentia == * [[Multavia]] * [[Agara]] * [[Elstra nigra]] * [[Sala (flumen)|Sala]] * [[Habala]] == Res oeconomicae == Pars fluminis inter Hamburgum et Cuxhaven etiam aditus ad [[Portus|portum]] civitatis Hamburgi est. {{NexInt}} * [[Index fluviorum Germaniae]] * [[7671 Albis]] == Notae == <references /> == Bibliographia == * Philip Oltermann, "[https://www.theguardian.com/world/2017/sep/02/germany-elbe-river-cultural-divide-east-west-federal-elections How a German river marks cultural divide between east and west]" in ''[[The Guardian]]'' (2 Septembris 2017) == Nexus externi == {{Communia|Elbe|Albis}} {{fontes geographici}} [[Categoria:Flumina Germaniae]] [[Categoria:Flumina Cechiae]] [[Categoria:Systema Albis fluminis|!]] {{Myrias|Geographia}}
https://la.wikipedia.org/wiki/Albis
la
1,872
2024-09-30T20:45:18Z
29
Adamus Bremensis
{{L1}}{{Capsa hominis Vicidata}} '''Adamus''' seu '''Adam Bremensis''' e Saxonia superiore [[Brema]]m missus est. Vir doctus magisterque scholarum fuit. [[Fasciculus:Ancient Germania - New York, Harper and Brothers 1849.jpg|thumb|[[Germania]]]] == Vita == Nescitur quo anno Adamus natus sit. Putatur circa annum 1050 natus esse. Anno 1066 Bremam venit ibique sub Archiepiscopo [[Adalbertus Bremensis|Adalberto Bremensi]] docuit{{Cdref}}. Adamus circa annum 1081 obiit. [[Fasciculus:Carta Marina.jpeg|thumb|[[Carta marina]] ab [[Olaus Magnus|Olao Magno]] confecta]] == Opera == Praeclarum opus eius est ''[[Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum]]'', anno 1075 perfectum, quod refert non modo memoriae Europae septentrionalis antiquae, sed etiam ad partis resque publicas sciendas [[Vicingus|Vicingorum]], [[Dania|Danorum]], [[Normanni|Normannorum]], [[Norvegia|Norvegorum]], [[Sclavi|Sclavorum]]. Etiam de insulis ad finem mundi tum cogniti iacentibus rettulit Adamus, scilicet de [[Islandia]], [[Groenlandia|Gronlandia]] ('terra viridi') et [[Vinlandia]] (id est [[America]]). Memoriae quoque [[Germania|Germanorum]] antiquorum aquilonarium liber ille refert. Non solum de [[Hamburgum|Hammonia]] (Hamburgo), sed etiam de [[Sliasvig|Sleswico]] et [[Heidiba]] narrat, quae fuit oppidum grande Danicum mercatorium inter [[Mare Balticum]] ac [[Oceanus Fresonicus|Oceanum Fresonicum]] situm. == Notae == <references/> == Nexus interni == * ''[[Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum]]'' ([http://www.intratext.com/IXT/LAT0975/ Textus in ''Intratext'']; [http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1068-1081__Adamus_Bremensis__Gesta_Hammaburgensis_Ecclesiae_Pontificum__LT.pdf.html in ''Patrologia Latina'']) == Nexus externi == {{fontes biographici}} [[Categoria:Geographi Germaniae]] [[Categoria:Historici Germaniae]] [[Categoria:Auctores Latini mediaevales]] [[Categoria:Urbs Hanseatica Brema]] [[Categoria:Nati saeculo 11]] [[Categoria:Mortui saeculo 11]]
https://la.wikipedia.org/wiki/Adamus_Bremensis
la
1,971
2023-04-07T19:33:01Z
32
Arbor Felix
[[Fasciculus:Kirche_Arbon-Hafen.jpg|thumb|200 px|Ecclesia catholica Arboris Felicis]] [[Fasciculus: Karte Gemeinde Arbon 2007.png|thumb| Arboris Felicis collocatio]] '''Arbor Felix''' sive '''Arbor''' ([[Theodisce]] ''Arbon'') est [[urbs]] pagi [[Turgovia]]e in [[Helvetia]], olim a [[Roma antiqua|Romanis]] condita ad litora [[Lacus Bodamicus|Lacus Bodamici]]. == Historia == Urbs epochae [[Imperium Romanum|Romanae]] codice [[Tabula Peutingeriana|Peutingeriano]] citata est<ref>Tabula Peutingeriana 3,5–4,1.</ref>. ''[[Notitia Dignitatum]]'' sub Duce Raetiae sic praebet: "Tribunus cohortis Herculeae Pannoniorum, Arbore." Arbore Felici portus lacus Bodamici est. 13&nbsp;241 incolarum die 31 Decembris 2007 habuit. == Notae == <div class="references-small"><references/></div> == Nexus externi == {{CommuniaCat|Arbon|Arborem felicem}} * [http://www.arbon.ch Pagina interretialis] * {{LHH|1852|Arbon}} [[Categoria:Urbes Pagi Turgoviae]]
https://la.wikipedia.org/wiki/Arbor_Felix
la
947
2016-01-26T08:53:18Z
35
Anno Domini
[[Fasciculus:Austria Klagenfurt Dome 12.jpg|thumb|[[Inscriptio]] verba <small>ANNO DOMINI</small> ferens, in [[Cathedralis Clagenfurti|ecclesia cathedrali Clagenfurtensi]] [[Austria]]e.]] [[Fasciculus:Zuerich_quarter_ducat_1712_132283.jpg|thumb|[[Ducatus (nummus)|Ducatus]] [[Helvetia|reipublicae Tigurinae]] anno [[1712]] facta verba <small>ANNO DOMINI</small> in latere reverso fert.]] Locutio '''''anno Domini,''''' plenius '''''anno [[Iesus|Domini nostri Iesu Christi]],''''' aliter '''''post Christum natum,''''' indicat numerum [[annus|annorum]] in [[calendarium|calendariis]] [[calendarium Iulianum|Iuliano]] et [[calendarium Gregorianum|Gregoriano]] ab initio aerae quae dicitur ''aera Christiana''<ref>Rerum Italicarum scriptores ab anno aerae Christianae millesimo ad millesimum sexcentesimum, tomus 1, Florentiae, anno 1748 {{GB|_6kkg9IspNgC|in titulo}}.</ref> vel ''[[aera vulgaris]]''. [[Abbreviatio|Compendia]] [[traditio]]nalia plerumque sunt '''''A.D.''''' et '''''p.C.n.''''' et '''''p.Ch.n.''''' (sed vide etiam abbreviationem ''[[aera vulgaris|aer. vulg.]]). [[Computatio]] annorum est: :A.D. = annos [[ab urbe condita]] minus 753. Annus Domini putatur [[annus]] quo natus est Christus; ''anno'' autem ''Domini'' ([[casus ablativus|casu ablativo]]) significat 'anno vigente'. == Notae == <references /> {{NexInt}} {{div col|2}} *[[a.C.n.]] *[[Aera Hispanica]] *[[Aera vulgaris]] *[[Ante praesentem]] *[[AUC]] *[[Dionysius Exiguus]] *[[Holocaenum]] *[[Millennium]] *[[Zerum (annus)]] {{div col end}} ==Bibliographia== *Abate, Frank R., ed. [[1997]]. ''Oxford Pocket Dictionary and Thesaurus,'' editio Americana. Novi Eboraci: Oxford University Press. ISBN 0-19-513097-9. *Goldstein, Norm, ed. [[2007]]. ''Associated Press Style Book.'' Novi Eboraci: Basic Books. ISBN 0-465-00489-X. *[[Beda]]. [[731]]. ''Historia ecclesiastica gentis Anglorum.'' *''Chicago Manual of Style,'' ed. 2a. [[1993]]. Sicagi: University of Chicago. ISBN 0-226-10389-7. *''Chicago Manual of Style,'' ed 16a. [[2010]]. Sicagi: University of Chicago. ISBN 0-226-10420-6. *Blackburn, Bonnie, et Lanfranc Holford-Strevens. (1999) [[2003]]. ''The Oxford companion to the Year: An exploration of calendar customs and time-reckoning.'' Oconiae: Oxford University Press. ISBN 0-19-214231-3. *Cunningham, Philip A., et Arthur F. Starr. [[1998]]. ''Sharing Shalom: A Process for Local Interfaith Dialogue between Christians and Jews.'' Paulist Press. ISBN 0-8091-3835-2. *Declercq, Georges. [[2000]]. ''Anno Domini: The origins of the Christian era.'' Turnhout Belgii: Brepols. ISBN 2-503-51050-7. *Declercq, Georges. [[2002]]. Dionysius Exiguus and the Introduction of the Christian Era. ''Sacris Erudiri'' 41: 165–246. *Doggett. [[1992]]. Calendars. In ''Explanatory supplement to the astronomical almanac,'' ed. P. Kenneth Seidelmann. Sausalito Californiae: University Science Books. ISBN 0-935702-68-7. *Patrick, J. [[1908]]. [http://www.newadvent.org/cathen/03738a.htm General Chronology.] In ''The Catholic Encyclopedia.'' Novi Eboraci: Robert Appleton Company. *Richards, E. G. [[2000]]. ''Mapping Time.'' Oxoniae: Oxford University Press. ISBN 0-19-286205-7, ISBN 0198504136. *Riggs, John. [[2003]]. Whatever happened to B.C. and A.D., and why? ''United Church News,'' Ianuarius. *Ryan, Donald P. [[2000]]. ''The Complete Idiot's Guide to Biblical Mysteries.'' Alpha Books. ISBN 0-02-863831-X. {{Abbreviationes Latinae}} {{Calendaria-aerae}} [[Categoria:Calendarium]] [[Categoria:Chronologia]]
https://la.wikipedia.org/wiki/Anno_Domini
la
3,493
2024-10-02T15:06:45Z
39
A
{{Videhom|A.}} '''A''' ([{{IPA|ɑː}}] subs. indecl.) est prima [[littera]] [[abecedarium|abecedarii]] sive [[alphabetum Latinum|alphabeti Latini]]. == Abbreviationes == # A (raro scriptum) = [[500]] (D, quingenti). # A {abbrev.} = [[Aulus]], [[Augustus (cognomen)|Augustus]], absolvo, antiquo, [[annus]]. # Æ (raro scriptum) = [[2000]] (MM, duo milia). # a = ''littera salutaris'' Romanorum antiquorum. Iudices Romani duas tabulas habebant, unam litteram ''a'' (pro ''absolvo'') monstrantem, aliam litteram ''c'' (pro ''condemno''). Si reum innocentem esse putabant, tabulam absolutionis sustulerunt. Denique summa tabularum sublatarum de absolutione aut condemnatione constituit. # [[A (phonetica)]] == Historia == {| align="center" cellspacing="10" |- align="center" |[[Fasciculus:EgyptianA-01.svg|Egyptian hieroglyphic ox head]]<br />Hieroglyphicum Aegyptiarum<br /> bovis caput |[[Fasciculus:Proto-semiticA-01.svg|Proto-semitic ox head]]<br />Bovis caput<br />protosemiticus |[[Fasciculus:PhoenicianA-01.png|Phoenician aleph]]<br />''aleph'' Phoeniceum |[[Fasciculus:Alpha uc lc.svg|65px|Greek alpha]]<br />''alpha'' Graecum |[[Fasciculus:EtruscanA-01.png|Etruscan A]]<br />A Etruscum |[[Fasciculus:RomanA-01.png|Roman A]]<br />A Romanum |} A littera a figura capitis [[bos|bovis]] orta est, in systemate [[litterae hieroglyphicae Aegyptiae|hieroglyphico Aegyptio]]. Circa [[1600 a.C.n.]] [[Phoenices]] speciem linearem dederunt litterae quae omnibus formis secutis est, litteram probabiliter ''alph'' (hoc est "bovem") nominantes. Formam et nomen eius mutuati sunt [[lingua Graeca|Graece]] ut esset '''Α''' ''[[alpha]]''. [[Graeci]] quando hanc litteram receperunt non audiverunt illam [[muta phonetica|mutam]] glottalem initialem quam littera re vera repraesentat. Propterea, Graeci [[phonema]] /a/ huic litterae, non (quod antea ei fuit) /ʔ/ dederunt. Ab [[Etrusci]]s littera mutuata est, quam in Italiam tulerunt, et a forma Etrusca haec littera [[abecedarium]] Latinum iniit. {{NexInt}} * [[littera]] * [[alphabetum]] * [[A (sonus)]] == Nexus externi == * Michael Everson, ''[http://www.evertype.com/alphabets/index.html#1.3 The Alphabets of Europe]'' {{victionarium|A}} {{Alphabetum}} [[Categoria:Litterae abecedarii Latini]] [[Categoria:Abbreviationes]]
https://la.wikipedia.org/wiki/A
la
2,281
2026-02-13T13:19:59Z
40
AUC
{{L-1}} '''A.U.C.'''<ref>[[Marcus Valerius Probus]], ''[[De notis iuris]]'' [http://latin.packhum.org/loc/996/2/0/1127-1136 2.1.4].</ref> sive '''A.V.C.''' vel etiam '''A.U.''' [[abbreviatio]] est, pro: * ''anno urbis conditae'' * ''ab urbe condita'' * ''anno urbis" Et usum annos numerandi causa est ab anno in quo urbs [[Roma condita]] est die [[21 Aprilis]] anno [[753 a.C.n.]]. Exempli causa si [[Anno Domini|annum domini]] I indicere volueris ''annum septingentesimum quinquagesimum quartum ab urbe condita'' (''DCCLIV A.V.C.'') dicendum est. Non iam populis vulgarem in usum est, sed [[Romani]]s tantum et eis qui Romani esse volunt. == Notae == <div class="references-small"><references /></div> {{Calendaria-aerae}} [[Categoria:Abbreviationes]] [[Categoria:Chronologia]] [[Categoria:Calendarium Romanum]]
https://la.wikipedia.org/wiki/AUC
la
817
2020-02-02T15:46:43Z
42
Agaunum
{{videdis|Sanctus Mauritius (discretiva)}} [[Fasciculus:Karte Gemeinde Saint-Maurice.png|300px|thumb|Tabula Acauni ]] '''Agaunum'''<ref>{{Graesse}}</ref> (alia nomina<ref>{{Graesse}}</ref>: ''Acaunum'') ([[Lingua Francica|Francice]]: ''Saint-Maurice'' ; [[Lingua Germanica|Germanice]]: ''Sankt Moritz (Wallis)'', id est Fanum Sancti Mauritii), est vicus [[Helvetia|Helveticus]] 4002 incolarum (anno 2007) in pago [[Valesia]], situs in valle [[Rhodanus|Rhodani]] fluvii. Incolae ''Agaunenses''<ref>{{Graesse}}</ref> appellantur. [[Sanctus Theodulus]] reliquias [[Sanctus Mauritius|Sancti Mauritii]] et aliorum Sanctorum [[Legio Thebaica|Legionis Thebaicae]] ad Acaunum tulerat, quae tum in Basilica Acauni sepultae sunt. Id fuit initium [[abbatia]]e Acauni. ==Geographia== * [[Ager Caballicensis]] == Nexus externus == *[http://www.st-maurice.ch Pagina officialis] == Notae == <references /> {{geo-stipula}} [[Categoria:Municipia Helvetiae]] [[Categoria:Valesia]] [[Categoria:Via Francigena]] [[Categoria:Loci in itinerario Sigerici]]
https://la.wikipedia.org/wiki/Agaunum
la
1,039
2016-08-30T10:39:54Z
End of preview. Expand in Data Studio

Open Wikipedia (Wikitext)

Every Wikipedia article in original MediaWiki markup, 139.4K articles across 1 languages

What is it?

This dataset contains every article from every language edition of Wikipedia in its original MediaWiki wikitext source markup. Nothing has been converted, stripped, or simplified. Templates, infoboxes, references, tables, categories, file links, and all other MediaWiki constructs are preserved exactly as the Wikipedia editors wrote them.

The source data comes from the official Wikimedia database dumps. Each language's full XML export is streamed, parsed, and stored article by article as sharded Apache Parquet files with Zstandard compression, organized by language.

This is the raw source variant of the Open Wikipedia collection. If you want articles converted to clean Markdown, see open-index/open-wikipedia-markdown. If you want plain text with all markup removed, see open-index/open-wikipedia-text.

139.4K articles | 1 languages | Last updated: 2026-04-03 | License: CC BY-SA 4.0

What is being released?

The dataset is organized as one directory per language, with sharded Parquet files inside each:

data/
  en/en-00000.parquet      English, shard 0
     en-00001.parquet      English, shard 1
     ...
  de/de-00000.parquet      German
  fr/fr-00000.parquet      French
  es/es-00000.parquet      Spanish
  ja/ja-00000.parquet      Japanese
  ...
  la/la-00000.parquet      Latin

Each Parquet file contains up to 500,000 rows. Languages with fewer articles fit in a single shard. All files use Zstandard compression.

How to download and use this dataset

Using DuckDB

DuckDB can read Parquet files directly from Hugging Face without downloading anything first.

-- Count articles per language
SELECT lang, COUNT(*) as articles
FROM read_parquet('hf://datasets/open-index/open-wikipedia/data/*/*.parquet')
GROUP BY lang
ORDER BY articles DESC;
-- Find articles that use a specific template
SELECT title, lang, length, url
FROM read_parquet('hf://datasets/open-index/open-wikipedia/data/en/*.parquet')
WHERE wikitext LIKE '%{{Infobox country%'
LIMIT 20;
-- Count how many articles use infoboxes, per language
SELECT lang, COUNT(*) AS with_infobox,
    ROUND(COUNT(*) * 100.0 / SUM(COUNT(*)) OVER (PARTITION BY lang), 1) AS pct
FROM read_parquet('hf://datasets/open-index/open-wikipedia/data/*/*.parquet')
WHERE wikitext LIKE '%{{Infobox%'
GROUP BY lang
ORDER BY with_infobox DESC
LIMIT 20;
-- Article size distribution for English
SELECT
    percentile_disc(0.25) WITHIN GROUP (ORDER BY length) AS p25,
    percentile_disc(0.50) WITHIN GROUP (ORDER BY length) AS p50,
    percentile_disc(0.75) WITHIN GROUP (ORDER BY length) AS p75,
    percentile_disc(0.90) WITHIN GROUP (ORDER BY length) AS p90,
    percentile_disc(0.99) WITHIN GROUP (ORDER BY length) AS p99,
    AVG(length)::INT AS avg_length,
    MAX(length) AS max_length
FROM read_parquet('hf://datasets/open-index/open-wikipedia/data/en/*.parquet');
-- Find the longest wikitext articles across all languages
SELECT lang, title, length, url
FROM (
    SELECT *, ROW_NUMBER() OVER (PARTITION BY lang ORDER BY length DESC) AS rn
    FROM read_parquet('hf://datasets/open-index/open-wikipedia/data/*/*.parquet')
)
WHERE rn = 1
ORDER BY length DESC
LIMIT 20;

Using datasets

from datasets import load_dataset

# Load English Wikipedia
ds = load_dataset("open-index/open-wikipedia", "en")
print(ds["train"][0]["title"])
print(ds["train"][0]["wikitext"][:500])

# Stream the full dataset without downloading everything
ds = load_dataset("open-index/open-wikipedia", "en", split="train", streaming=True)
for item in ds:
    print(item["title"], item["length"])

# Load a specific language
ds = load_dataset("open-index/open-wikipedia", "de")
print(f"German articles: {len(ds['train']):,}")

Using huggingface_hub

from huggingface_hub import snapshot_download

# Download only English
snapshot_download(
    "open-index/open-wikipedia",
    repo_type="dataset",
    local_dir="./wiki-wt/",
    allow_patterns="data/en/*",
)

For faster downloads, install pip install huggingface_hub[hf_transfer] and set HF_HUB_ENABLE_HF_TRANSFER=1.

Using the CLI

# Download a single language
huggingface-cli download open-index/open-wikipedia \
    --include "data/la/*" \
    --repo-type dataset --local-dir ./wiki-wt/

Template analysis

Since the wikitext is unmodified, you can analyze template usage patterns across Wikipedia:

import re
from collections import Counter
from datasets import load_dataset

ds = load_dataset("open-index/open-wikipedia", "en", split="train")

# Count template usage across all English articles
template_counts = Counter()
for row in ds:
    for m in re.finditer(r'\{\{(\w+)', row["wikitext"]):
        template_counts[m.group(1)] += 1

# Top 20 most-used templates
for name, count in template_counts.most_common(20):
    print(f"  {name}: {count:,}")

Dataset statistics

Languages

Language Code Articles Shards
Latin la 139.4K 1

Schema

Every Parquet file shares the same schema:

Column Type Description
id int64 Wikipedia page ID, unique within each language edition
title string Article title as it appears on Wikipedia
wikitext string Full article body in original MediaWiki wikitext markup
url string Direct URL to the Wikipedia article
lang string ISO 639 language code (e.g. en, de, fr, ja)
length int32 Wikitext body length in bytes
timestamp string Last revision timestamp in ISO 8601 format

Example instance

Here is an example row from the English partition, showing the raw wikitext source:

{
  "id": 12,
  "title": "Anarchism",
  "wikitext": "{{Short description|Political philosophy and movement}}\n{{pp-semi-indef}}\n{{Use British English|date=August 2021}}\n'''Anarchism''' is a [[political philosophy]] and [[Political movement|movement]] that is against all forms of [[authority]]...",
  "url": "https://en.wikipedia.org/wiki/Anarchism",
  "lang": "en",
  "length": 128934,
  "timestamp": "2025-12-15T08:22:01Z"
}

The wikitext field contains the complete source markup as stored in the Wikipedia database. This includes templates, references, categories, file links, and all other MediaWiki syntax.

What is included in the wikitext

Unlike the Markdown and plain text variants, this dataset preserves every element of the source markup:

Element Example
Templates {{Infobox country|name=...}}
Internal links [[United States|US]]
External links [https://example.com text]
Headings == Section ==, === Subsection ===
Formatting '''bold''', ''italic''
Tables `{
References <ref name="...">...</ref>
Categories [[Category:Countries]]
File and image links [[File:Map.svg|thumb|Caption]]
HTML tags <code>, <pre>, <syntaxhighlight>
Magic words __NOTOC__, __FORCETOC__
Comments <!-- editor notes -->
Parser functions `{{#if:...
Lua module calls {{#invoke:Module|function}}

How it works

The pipeline processes all 1 Wikipedia language editions through the following steps:

  1. Download. The latest {lang}wiki-latest-pages-articles.xml.bz2 dump is streamed from dumps.wikimedia.org. Downloads support HTTP range resumption, so interrupted transfers pick up where they left off.

  2. Parse. A streaming XML parser processes the bzip2-compressed dump without extracting it to disk. Only namespace-0 pages (articles) are kept. Redirects, talk pages, user pages, and all other namespaces are skipped.

  3. Filter. Articles shorter than 100 bytes (based on their plain-text equivalent) are excluded. This removes stubs, disambiguation pages, and other pages with minimal content.

  4. Shard. Articles are written to Zstandard-compressed Parquet files, approximately 500,000 rows per shard. Multiple languages are processed in parallel using a worker pool.

  5. Publish. Each language's shards are committed to this Hugging Face repository as they complete.

Note that no conversion or transformation is applied to the wikitext content. The text you see in this dataset is the same text that Wikipedia's MediaWiki engine processes to render the pages you see in your browser.

Considerations

Why preserve the raw wikitext?

The Markdown and plain text variants of this dataset apply lossy transformations to the source content. Templates are stripped, tables are removed, and references are discarded. While this produces cleaner output for most NLP tasks, it also throws away structured information.

The raw wikitext is useful when you need to:

  • Build or benchmark wikitext parsers. If you are developing a MediaWiki parser or converter, this dataset provides millions of real-world test cases across hundreds of languages.
  • Analyze template usage patterns. Infoboxes, citation templates, and navigation templates encode structured knowledge that is lost in other formats.
  • Extract structured data from infoboxes. Many Wikipedia articles have infobox templates that contain key-value pairs, which can be parsed to build structured knowledge bases.
  • Study editing conventions. The raw markup reveals how different language communities organize and format their articles.
  • Train markup-aware models. Language models trained on wikitext can learn to generate or complete MediaWiki markup, which is useful for editing tools and bots.

Known limitations

  • This is the raw page source, not rendered HTML. Templates are not expanded, parser functions are not evaluated, and Lua modules are not executed. What you see is the source code, not the output.
  • One snapshot in time. This dataset represents a single snapshot of each language's dump. It does not include edit history or article revisions.
  • Dump availability varies. Not all language editions have their dumps available at all times.
  • Some articles are very large. A small number of articles (lists, timelines, reference pages) can have wikitext bodies exceeding 1 MB.

Related datasets

  • open-index/open-wikipedia-markdown - Same articles converted to clean Markdown. Headings, bold, italic, code blocks, and links are preserved while templates and references are stripped.
  • open-index/open-wikipedia-text - Same articles as pure plain text with all formatting and markup removed. Smallest files, best for embeddings and classification.

Thanks

The content in this dataset was written by millions of Wikipedia editors worldwide and is hosted by the Wikimedia Foundation. The raw data comes from the Wikimedia database dumps, which the Foundation makes freely available for download.

Wikipedia is one of humanity's greatest collaborative achievements. All credit for the content goes to the volunteer editors who write, review, and maintain it.

This dataset is an independent mirror and is not affiliated with or endorsed by the Wikimedia Foundation.

Licensing

Wikipedia content is released under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License (CC BY-SA 4.0). This dataset inherits that license. If you redistribute or build upon this data, you must give appropriate credit and share your contributions under the same license.

Citation

@dataset{open_wikipedia,
  title     = {Open Wikipedia (Wikitext)},
  author    = {Open Index},
  year      = {2026},
  url       = {https://huggingface.co/datasets/open-index/open-wikipedia},
  license   = {CC BY-SA 4.0},
  publisher = {Hugging Face}
}

Last updated: 2026-04-03

Downloads last month
167